De baas van het land bepaalt wat onze waarden zijn

MIHAI MARTOIU TICU en JURIST EN FILOSOOF

Ik was 16 en schoor mijn kop kaal onder het bewind van de communistische dictator Ceausescu in Roemenië. De schooldirectrice vond mijn coiffure een 'misdaad tegen de socialistische revolutie' en het feit dat ik het logische verband tussen kaalheid en revolutie niet wilde begrijpen, was een daad van zieke rebellie.

Later stak ik een veiligheidsspeld door mijn oor, droeg een broek volgens eigen design en een Pink Floyd-tas. Mijn tenue - filosofeerde de politie met een knuppel in een politiekelder - was in strijd met de revolutie. Zo ontdekte ik de toverkracht van het woord 'revolutie'. Zodra ambtenaren 'revolutie' riepen, wonnen zij met 10-0. Het was dé troefkaart in elk mogelijk argument.

Mark Rutte's troef is het woord 'ons'. Hij roept dat 'wij' (hij bedoelt 'de blonde accentlozen') 'onze waarden' moeten verdedigen. Stel dat ik een nieuwe waarde ontdek, bijvoorbeeld de deugd om stenen te aaien. Het zou geen reet uitmaken welk rationeel argument ik zou gebruiken, Mark zou het wegwuiven. Het is immers niet 'onze waarde', maar een migrantenwaarde.

'Onze cultuur' is zoveel beter, riep Edith Schippers in de Schoo-lezing. Dus mijn intellect is bij voorbaat inferieur en irrelevant. Zodra ik Nederland wil verbeteren, roepen sommigen: 'Zwijg!' Want de 'echte' Nederlanders hebben de zee gedroogd, verlichting uitgevonden, rijkdom gezweet. En hebben een superieure intelligentie, dus zij hebben het laatste woord.

Welke waarden delen de oerbewoners voor 100 procent? Emile Roemer wil de rijken bestelen en de armen bevrijden. Mark Rutte wil de armen bestelen en de rijken bevredigen. Geert Wilders wil moslims bevriezen. Dit legt het gevaar bloot: wie de macht overneemt, zal zijn lijst met 'onze waarden' als troefkaart gebruiken en zijn wil aan de ander opleggen, zonder argument.

undefined

Rode en witte mutsen

Retorici adviseren een truc: in een debat vereenzelvig je je met het publiek en beschrijf je je opponent als buitenstaander. Psychologen bewijzen dat dit in-group favoritism werkt. Verdeel mensen willekeurig in twee groepen, de ene met een rode en de andere met een blauwe muts: meteen gaan ze op zoek naar geld en macht voor hun eigen groep. Verdeel jongens op zomerkamp in twee kampen en je krijgt oorlog. Ook de VVD surft in de huidige populistische tsunami op de wij-zij-plank.

Ik ben cultuur- noch waarderelativist. Ik vroeg me af wat er zou gebeuren als ik onsterflijk en onvernietigbaar zou zijn, zonder pijn noch plezier. Ik zou alle waarden irrelevant vinden. Waarden zijn bedoeld voor overleven en fundamentele fysiologische en psychologische behoeftes. Nergens op de wereld mag je moorden of stelen. Deze kernwaarden zouden voorrang moeten hebben op andere waarden, die geen bewezen verband hebben met ons overleven, noch met biologisch of psychologisch welzijn. Maar kernwaarden zijn beter omdat we die rationeel kunnen verdedigen, niet omdat ze van 'ons' zijn.

Daarnaast heb je satellietwaarden. Ze zijn niet evident verbonden met overleving en hebben minder invloed op ons welzijn. We kunnen de satellietwaarden aan ruil, debat en onderhandeling onderwerpen: vandaag geven we meer belastinggeld aan kunst uit, morgen aan voetbal. Paradoxaal heeft de relativist gelijk: we moeten iedereen in zijn satellietwaarde laten.

Kernwaarden zijn moeilijk te ruilen en moeilijk democratisch te schenden. Geen rationeel wezen negotieert: 'Als ik jou mag vermoorden, mag jij de kunstsubsidie verhogen. Deal?' Het is dus niet een keuze tussen uni- en multiculturalisme, noch tussen inferieure en superieure culturen. Het is eerder een rationele keuze voor de beste kernwaarden en een democratische keuze voor satellietwaarden.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden