Column

De avontuurlijke held is zichzelf niet meer

Een Kuifje-themavliegtuig werd eerder dit jaar in gebruik genomen op het Brusselse vliegveld ZaventemBeeld BELGA

Maar liefst 191 keer raakte hij tijdens zijn reislustige leven gewond. Ruim de helft daarvan betrof hersenschuddingen. Daarnaast leed hij aan slapeloosheid, angsten en werd hij enkele tientallen malen bedwelmd door gassen of chloroform. Liefst 46 keer verloor hij het bewustzijn. Toch leed zijn gezondheid er niet blijvend onder - al had al dat hersenletsel op den duur gemakkelijk kunnen leiden tot 'degeneratieve pathologieën'.

Razende reporter Kuifje was na zijn laatste avontuur nog even recht van lijf en leden, helder van geest en doortastend als toen hij voor het eerst naar het land van de Sovjets trok.

Ik heb die inventaris van Kuifjes lichamelijke ongesteldheden niet zelf opgesteld. Een keur van artsen en medische onderzoekers heeft dat gedaan, verbonden aan prestigieuze instituten als de Sorbonne en de Universiteit van Atlanta.

Van reisziektes is bij Kuifje nooit iets te merken, zo constateerden zij nog. Jetlag, diarree: het raakt hem niet. Zijn enige zwakheid is een bovenmatige bezorgdheid voor het welzijn van zijn hond Bobbie. Maar dat rekenen we hem eerder als deugd aan: een van de vele nobele karaktertrekken die hem tot de belichaming van het goede maken.

Lichamelijke en morele integriteit
Onkwetsbaarheid is het kenmerk van de held - althans wanneer het over avonturenverhalen gaat. Indiana Jones, Robinson Crusoe of Old Shatterhand: hun lichamelijke integriteit gaat gelijk op met hun morele. Daarom overwint de deugd altijd en is dat ook fysiek zichtbaar. Een avontuurlijke held met lichamelijke gebreken is een tegenspraak in zichzelf.

Daarin onderscheidt hij zich van de tragische held, die nu juist wél ten onder gaat - meestal ook nog eens door eigen schuld. Oedipus verblindt zichzelf, Lear verliest zijn verstand, Antigone wordt levend begraven en Willy Loman uit Dood van een handelsreiziger laat zich door een auto overrijden. Hun levenslot laat een heel andere werkelijkheid zien dan die van de stralende avonturier. Goed en kwaad lopen erin door elkaar. De wereld is niet heel maar out of joint, laat Shakespeare Hamlet zeggen: niet alleen de prins van de twijfel maar ook van de tweeslachtigheid.

Vandaag de dag zouden we hem misschien 'bipolair' noemen. De realiteit waarin hij verkeert is dat niet minder. Tragedies laten zien hoe onbestemd de wereld is - en dus ook hoe onbestemd het lot van de held, die uiteindelijk steevast gemangeld wordt.

De avontuurlijke held
Niks van dat alles bij de avontuurlijke held, wiens wereld wel gevaarlijk kan zijn, maar op geen enkel moment twijfelachtig wordt. Van begin tot eind weten wij wie deugt en wie niet. De maatstaven staan vast, net als de afloop, want tenslotte ís de wereld zoals ze behoort te zijn. De held moet zich alleen heenslaan door een paar ongerechtigheden die noch hem noch de realiteit werkelijk raken. Zijn wonden zijn oppervlakkig, zijn tegenslagen hoogstens voorlopig. Het avontuur is een lange omweg van OK naar nóg beter.

Toch kan ook de ridder zonder vrees of blaam in diskrediet raken. In de jaren zestig en zeventig golden Kuifjes vroegste avonturen in de Sovjet-Unie als buitengewoon verdacht. De voortvarendheid waarmee hij de Russische propaganda ontmaskerde maakte hem tot de archetypische handlanger van het verfoeilijkste kapitalisme, zo meende menigeen.

Kuifje overleefde die afkeer ternauwernood. Toen eenmaal tot iedereen was doorgedrongen dat die Sovjetrussische 'karikatuur' de werkelijkheid juist vrij adequaat had weergegeven, was intussen Kuifjes tweede avontuur - naar Congo - in ongenade gevallen. Even karikaturaal was het, nu niet om politieke maar om raciale redenen, geplaagd door alle vooroordelen die het kolonialisme had voortgebracht. Menig kind zal erdoor verrast zijn geweest. Tenslotte was de grootste schurk in het boek een blanke (volgens sommigen: 'witte') man. Maar van zijn koloniale stigma kwam Kuifje niet meer af.

Ridicuul geworden bovenmenselijkheid
Je vraagt je af wat er in de 23 Kuifje-albums nog meer aan verborgen afkeurenswaardigheden aan het licht kunnen komen. Stereotype uitbeelding van alcoholisten - of zeelieden (kapitein Haddock), dubieuze natuurwetenschap (professor Zonnebloem), verdachtmaking van militairen (Oosteuropees: generaal Plekszy-Gladz, Zuid-Amerikaans: generaal Alcazar) en van de volksaard van zo ongeveer elk continent buiten Europa.

De avontuurlijke held is, kortom, zichzelf niet meer. Zijn onverwoestbare gezondheid duidt niet meer op even gezonde principes, die hij als een verkapte missionaris over de aardbol uitdraagt. Ze is het teken geworden van een ridicuul geworden bovenmenselijkheid, waarin hij de pretenties van de westerse cultuur als geheel spiegelt. Ook die achtte zich van eeuwigheidswaarde, maar is inmiddels - 'postkoloniaal' - maar al te vatbaar gebleken voor aftakeling en de kwalen van de hoge leeftijd. Daarom is ook haar voorpost, de onverwoestbare avonturier, een anachronisme geworden. Old Shatterhand ging ten onder met het démasqué van het 'Deutschtum'. Robinson Crusoe bleek een Engelse imperialist en slavenmeester.

Alleen Kuifje overleeft nog altijd elk levensbedreigend incident - maar niemand weet eigenlijk meer waarom.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden