De architectuur bloeit weer in iconische stations

Rotterdam, Delft, en nu Arnhem

Het zijn hoogtijjaren voor de stationsarchitectuur in Nederland. Rotterdam, Delft en Arnhem kregen spraakmakende nieuwe stationsgebouwen. Ook voor andere grote stations (Amsterdam, Utrecht, Den Haag, Breda) zijn spannende ontwerpen gemaakt. Plaatjes van het nieuwe Rotterdam Centraal met zijn brutale 'haaienbek' gaan de hele wereld al over. Die iconenstatus krijgt het futuristische, 'golvende' station in Arnhem ongetwijfeld ook.

Een eeuw geleden beleefde de stationsbouw ook zo'n glorieuze periode. Rond 1900 werden Amsterdam Centraal en Haarlem gebouwd. Net als Rotterdam en Arnhem nu hadden ze meteen de status van 'spoorkathedralen'. Daarna zat decennia de klad erin; mooie stations werden zelfs afgebroken en vervangen door sfeerloze bouwsels. Nu is er weer sprake van een revival. Net als in het verleden krijgen architecten van naam de ruimte om spectaculaire stationsgebouwen te ontwerpen.

Je mag spreken van een nieuw tijdperk in de stationsarchitectuur, meent Fred Schoorl, directeur van de BNA, branchevereniging van Nederlandse architecten. "De stations van Rotterdam en Arnhem zijn in alle opzicht iconen. Ze zijn niet alleen voor het oog mooi, het is ook goede architectuur. Voor de reizigers zijn het efficiënte overstapmachines. Daarnaast zijn het prettige plekken om te verblijven. En ze maken deel uit van de stad, anders dan vroeger toen stations vaak aan de rand van de stad of er net buiten werden gebouwd."

Ze zijn ook toekomstgericht; ze kunnen gemakkelijk aangepast worden aan nieuwe ontwikkelingen zoals bijvoorbeeld de toename van het aantal fietsers. "De combi trein-fiets wordt steeds belangrijker", zegt Schoorl, die zelf tot die reizigerscategorie behoort. Hij verwacht dat in de nabije toekomst steeds vaker (delen van) parkeergarages bij stations zullen worden omgebouwd tot fietsenstallingen.

Toch zit er een keerzijde aan deze stationsiconen, die bij alle euforie onderbelicht dreigt te blijven, reageert Wouter Jan Verheul. Hij werkt als onderzoeker en docent aan de TU Delft en schreef een boek over stedelijke iconen. "Bij de zes grote sleutelprojecten was het uitgangspunt dat het niet alleen overstapplaatsen zijn voor alle mogelijke vormen van openbaar vervoer. Ze moeten ook het visitekaartje zijn van de stad, het middelpunt van het stedelijk leven. Het is de vraag of dat laatste is gelukt."

Volgens Verheul botsen de belangen van stad en spoor. De NS wil dat stations er hetzelfde uitzien, en daarnaast zoveel mogelijk geld verdienen aan de reizigers. Daarom worden contracten afgesloten met de grote ketens voor heel het land. "Met als gevolg dat je overal dezelfde winkels en horeca ziet: Starbucks, AH to go, de Burger King, er is geen ruimte voor lokale ondernemers, op een enkele uitzondering na, zoals de lokale taartenwinkel Dudok op Rotterdam Centraal."

Die botsende belangen zie je ook terug in de strijd over de toegangspoortjes die de vrije doorgang belemmeren. "Het gevaar is dat deze stations geen publieke ontmoetingsplekken zijn, maar afgesloten bastions van de NS." Verheul pleit ervoor dat stad en spoor veel meer samen optrekken, ook bij de ontwikkeling van het gebied rondom het station.

Hij wil niet alleen maar 'zuur' doen. Aan de architecten ligt het niet per se, zegt hij, want die hebben de stations toch iets 'eigens' weten te geven. Op Rotterdam Centraal zijn het replica's van elementen van het oude station en beelden van de haven. In Delft liet architect Francine Houben op het plafond een historische plattegrond van de stad afbeelden.

Het station in Arnhem lijkt als een ufo geland in het nog rommelige stationsgebied. Verheul: "De uitdaging is de inbedding in de stad." Op het station zelf ziet hij geen verwijzingen naar Arnhem. Of het zouden de golvende lijnen moeten zijn in het ontwerp. Een subtiele link naar het heuvelachtige Rijnlandschap?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden