De arbeiderslente is afgelopen

vakbonden | Arbeidsrechtenactivisten werden in China lange tijd gedoogd. Die tijd lijkt voorbij, de Communistische Partij maakt zich nu zorgen over al te mondige arbeiders.

De straffen vielen misschien mee, maar de juridische veroordelingen van drie Chinese activisten, is voor de Chinese arbeidsrechtenbeweging een teken aan de wand. De Chinese overheid trekt ook op dit vlak de teugels aan.

De zwaarste straf die gisteren werd uitgesproken - drie jaar voorwaardelijk - was voor Zeng Feiyang, een 42-jarige activist die na zijn arrestatie afgelopen december door Chinese staatsmedia spottend 'de koning van de arbeidersbeweging' werd genoemd. Hij was aangeklaagd voor het bijeenbrengen van 'een menigte om de maatschappelijke orde te verstoren'.

Jarenlang werd het werk van arbeidsrechtenorganisaties gedoogd in de Zuid-Chinese provincie Guangdong, de 'fabriek van de wereld'. Daar informeren ze arbeiders over hun rechten en trainen ze hen in het onderhandelen met fabriekseigenaren, taken die China's officiële vakbond en spreekbuis voor de overheid links laat liggen.

Al dertig jaar zijn de onafhankelijke organisaties actief, vertelt Anita Chan, professor Chinese arbeidsrelaties aan Australian National University. Ze werden zelfs gewaardeerd door de lokale overheid als instanties die kunnen helpen de druk van de ketel te halen. "Je zou kunnen zeggen dat deze organisaties meer dan ooit nodig zijn nu de Chinese economie onder druk staat en het aantal conflicten met arbeiders groeit."

Maar de laatste jaren heeft de Chinese overheid meer oog voor de emanciperende werking van de beweging. En die baart haar zorgen, getuige de ruim veertig arrestaties die afgelopen december werden verricht. Chan: "Arbeidsorganisaties bemiddelen, maar zorgen er ook voor dat arbeiders zich beter bewust zijn van hun rechten."

Schoenenfabriek

In de zaak tegen Zeng focusten de autoriteiten op de rol die zijn organisatie speelde bij onderhandelingen tussen arbeiders en het management van de Lide-schoenfabriek in Guangzhou in april 2015. Daarbij wist een groep arbeiders na een half jaar van onderhandelen en driemaal staken een compensatieregeling ter waarde van 120 miljoen yuan in de wacht te slepen voor de onverwachte verplaatsing van de fabriek. Steeds vaker sluiten fabrieken hun deuren en moeten arbeiders zelf zorgen dat ze hun achterstallig loon en andere compensatie waar ze recht op hebben binnenkrijgen. "Die zaak was een van de grootste successen van deze organisatie", zegt Kee-gan Elmer, onderzoeker bij China Labour Bulletin, een organisatie die vanuit Hong Kong de Chinese arbeidsrechtenbeweging onderzoekt en ondersteunt.

De Chinese wet laat in het midden of staken legaal is, maar het harde optreden van het afgelopen jaar laat zien dat het steeds meer als misdaad wordt beschouwd. Het lijkt erop dat de regering arbeiders wil afschrikken om met de arbeidsrechtenorganisaties de straat op te gaan door hen de schuld voor de verstorende stakingen in de schoenen te schuiven.

Onzin, aldus Elmer: "Ook los van deze clubs laten Chinese arbeiders voortdurend zien dat ze prima in staat zijn zichzelf te organiseren. De stakingen gaan hier niet door verdwijnen." En inderdaad, het aantal stakingen en protesten neemt alleen maar toe: volgens de statistieken van China Labour Bulletin vonden er in 2015 ten minste 2774 arbeidsprotesten plaats. In 2014 was dat nog de helft.

Ondanks de censuur weten arbeiders elkaar via sociale media steeds beter te vinden. In juli nog coördineerden werknemers van vier Chinese Walmarts stakingen tegen een onwettig werkschema dat het Amerikaanse bedrijf wilde invoeren. Uitzonderlijk was daarbij ook dat ze contact legden met de vakbond van Walmart-medewerkers in de Verenigde Staten.

Voorzichtiger

Maar om succesvol te zijn hebben de arbeiders meer nodig: van de overheid, die bedrijven kan aansporen zich aan de wet te houden, en van onafhankelijke organisaties zoals die van Zeng, die langere tijd kunnen blijven lobbyen. Bij de Walmart-protesten ontbrak die steun. Het bedrijf week geen millimeter, en een rechtszaak die de arbeiders aanspanden ligt stil.

De toekomst ziet er niet rooskleurig uit voor de arbeidsrechtenbeweging. De bemiddelingsorganisaties die de huidige harde aanpak van de autoriteiten overleven staat volgend jaar een extra horde te wachten. Dan wordt een nieuwe wet van kracht die het moeilijker maakt om financiële steun uit het buitenland te ontvangen

Volgens Elmer is de concrete invloed die de wet gaat hebben nog onduidelijk, maar heeft alleen al de aankondiging effect, doordat iedereen voorzichtiger wordt. Die afwachtende houding is kenmerkend voor het algehele klimaat onder president Xi Jinping. Chan: "Veel van wat er gebeurt lijkt rechtstreeks verbonden met hem als persoon. En individueel gedrag valt niet te voorspellen."

duimschroeven

De arrestaties van arbeidsactivisten in Guangzhou zijn deel van een grotere overheidscampagne tegen maatschappelijke organisaties in China, die de laatste jaren al tot meer dan 300 arrestaties leidde. Naast campagnes tegen de organisaties zelf zijn ook de mensen die hen (juridisch) verdedigen steeds vaker het slachtoffer.

Zo werd op 22 september advocaat Xia Lin veroordeeld tot 12 jaar cel, een van de zwaarste veroordelingen van de afgelopen jaren. Officieel is hij schuldig aan fraude, maar volgens zijn verdediging is het duidelijk dat de autoriteiten een excuus zochten om Xia op te pakken voor zijn betrokkenheid bij politiek gevoelige zaken. Iets vergelijkbaars gebeurde met kunstenaar Ai Weiwei, een van Xia's voormalige cliënten. Die werd in 2011 drie maanden vastgehouden op beschuldiging van belastingontduiking.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden