De angst voor lijstjes (1)

Twee jaar geleden stuurde minister Ritzen van Onderwijs (PvdA) er oud-minister De Ruiter (CDA) op uit om met scholen, pedagogen, ouders en leerlingen een boom op te zetten over de 'pedagogische opdracht van het onderwijs'. Tezelfdertijd riep de pedagoge Lea Dasberg daar ook al toe op, al stelde zij tegelijkertijd de sceptici alvast gerust. Jongeren laten zich niet zo gemakkelijk iets aanpraten, vindt zij.

Twee jaar later komt De Ruiter uit het veld terug met het advies om een school wat betreft die morele opvoeding alle ruimte te laten. Jazeker, een school is meer dan een kennisinstituut. Een school heeft een opvoedende taak. Maar het rijk moet geen lijstjes opstellen met normen en waarden die een school zou kunnen, of moeten, bijbrengen. Dat zou maar indruisen tegen de vrijheid van onderwijs.

De overheid is weleens minder vrijblijvend geweest. Neem bijvoorbeeld de discussie over de 'kerndoelen', het globale lijstje onderwerpen dat de school een leerling aan het eind van de rit moet hebben bijgebracht. Tegenstanders van zo'n opsomming beweerden dat alleen al het opstellen van de lijst een vorm was van ongewenste staatsbemoeienis. Het rijk hield toen wel aan z'n standpunt vast dat zo'n lijst, mits globaal, de vrijheid van onderwijs allerminst aantast. En op een incidentele zomerse eruptie na (hoort de evolutietheorie wel of niet thuis in het centraal schriftelijk examen, of mag elke school die naar eigen goeddunken wel of niet behandelen in het schoolonderzoek?) vond die gedachte sindsdien ingang. De vraag is hooguit, hoe effectief de kerndoelen zijn. Op menige school liggen ze, nog in het cellofaan, ergens op een boekenplank te verstoffen.

De angst voor lijstjes (2)

Zo heeft overheidsbemoeienis met het onderwijs zijn praktische beperkingen. Maar is dat een reden om - meer principieel - te vinden dat een overheid die wel een lijstje waarden opstelt die een school op z'n leerlingen moet overdragen, of zou kunnen overdragen, de vrijheid van onderwijs aantast? Of, om te vinden dat normen en waarden per bevolkingsgroep zo verschillen dat de overheid er niets zinnigs over kan zeggen, zoals staatssecretaris Netelenbos betoogt?

Van haar is het voorbeeld afkomstig van een allochtone jongere die thuis meekrijgt dat 'iemand aankijken' onbeleefd is, maar die zich moet zien te handhaven in een samenleving waar het juist als beleefd bekend staat om degene met wie je praat aan te kijken. In het normen en waarden-debat omhelzen de vrijheidsdrang van de steile gelederen in het bijzonder onderwijs en het cultureel relativisme van de progressieven elkaar. Om twee verschillende redenen zijn ze het eens: het rijk moet niets voorschrijven.

Maar wat heeft die allochtone jongere over wie staatssecretaris Netelenbos het heeft, daar nu aan? Want in het onderwijsklimaat dat zij creëert is het een kwestie van toeval of een jongere terechtkomt op een school die veel 'doet' aan normatieve kwesties, of op een school die z'n opvoedende taak maar zo'n beetje laat hangen. Wanneer de allochtone jongere van staatssecretaris Netelenbos de pech heeft op een school te belanden die weinig 'doet' aan normen en waarden, mede omdat het rijk die school daar niet toe opjut, dan kon het weleens zijn dat hij het verderop in het leven nodeloos moeilijk krijgt.

De huidige praktijk is bovendien dat scholen onderling sterk verschillen in hun aandacht voor immateriële zaken. Vorig jaar om deze tijd wees een onderzoek naar geweld op de scholen bijvoorbeeld uit dat er zowel scholen zijn die een vreedzame mini-samenleving vormen, als scholen waar geweldsdreiging tot het dagelijks decor behoort.

De Ruiter c.s., en in zijn kielzog de staatssecretaris, gaan misschien toch iets te gemakkelijk om voor de angst voor staatsbemoeiallerige lijstjes, en - uit andere hoek - voor het verwijt van 'spruitjeslucht', voor 'de jaren vijftig'. Een overheid die enerzijds scholen opjut om (in de litanie van 'plannen' die een school moet schrijven) hun beleid expliciet te maken, hoeft zich er niet voor te schamen als ze ook van de scholen vraagt om wat betreft normen en waarden heldere ideeen te hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden