De angst regeert in het dorp

De Eta-terreur beperkt zich niet alleen tot de Baskische steden. Ook op het platteland, in de provincie zijn de bewoners bang. Aan de vooravond van de verkiezingen een reportage uit Zum rraga, waar een plaatselijke politicus op brute wijze werd vermoord.

Het zo rustige dorp Zumárraga, in het hart van Spaans Baskenland, veranderde op slag vorig jaar augustus. Twee Eta-terroristen schoten daar met dertien kogels op Manuel Indiano. Het 29-jarige raadslid van de Partido Popular overleefde de aanslag niet.

In Zumárraga zou het nooit meer zijn zoals het was. De idylle van het provinciale leven moest wijken voor het cynisme van de Baskische politiek. Ogenschijnlijk veranderde er niets. Wie door de straten loopt, krijgt niet het idee dat hij zich bevindt in een bolwerk van terroristen, fascisten en neo-nazi's waarvoor de radicale nationalisten in de Spaanse pers worden uitgemaakt. Maar achter de muren van winkels en partijkantoren heerst angst en argwaan. Net zoals in heel Baskenland waar de parlementsverkiezingen van morgen worden gedomineerd door het Eta-terrorisme.

Neem de vijf gemeenteraadsleden van de socialistische partij in Zumárraga. Of ze nou wilden of niet, ze zouden ieder twee lijfwachten krijgen. Ze wilden niet en bedankten als raadslid. 'Onze familie is meer waard dan de politiek', was hun antwoord op de angstcampagne van de Eta.

Nu wordt alleen Valeriano Martínez, een gepensioneerd raadslid van de Partido Popular (PP), geschaduwd door agenten in burger als hij zijn krantje wil kopen. Daarmee behoort Valeriano tot de groep van ruim 800 politici, werkgevers, leden van de rechtelijke macht en journalisten die hun werk alleen nog maar kunnen doen met lijfwachten om zich heen, omdat ze potentiële doelen zijn geworden voor de terroristen van de Baskische afscheidingsbeweging Eta.

,,Absurd maar tegelijkertijd de bittere realiteit'', zegt Aitor Gabilondo, burgemeester en lijsttrekker van de gematigde nationalisten (PNV). ,,Meer dan ooit zijn we ook in ons dorp veroordeeld om elkaar te begrijpen.'' Vanuit zijn werkkamer op het gemeentehuis in Zumárraga wijst Aitor naar buiten. ,,Kijk'', zegt hij, ,,daar op die hoek. Zie je die winkel? Dat is familie van Iñaki Urdangarín, de echtgenoot van prinses Cristina. Ja ja, de schoonzoon van koning Juan Carlos werd hier geboren. En dat standbeeld? Dat is Miguel López de Legazpi, de veroveraar van de Filippijnen. Godzijdank hebben we hier nog iets waar we wel trots op kunnen zijn.''

Wie geen euskera (de Baskische taal) kent, kan gauw verdwalen in Zumárraga. Op de verkeersborden staat geen woord Spaans. Gemeentehuis heet hier niet ayuntamiento maar udaletxea. Wie naar Vitoria (de hoofdstad van Baskenland) of San Sebastian wil rijden, moet weten dat het om Gasteiz en Donostia gaat.

Een eenzame fabriekspijp en een stalen sculptuur van beeldhouwer Jorge Oteiza herinneren aan de glorietijden van de metaalindustrie in het 10000 zielen tellende dorp. Rondom lonkt het groen van de bergen.

Los van de traditionele familievetes was het pais en vree in Zumárraga. Totdat op die hete augustusdag vorig jaar Manuel Indiano werd doodgeschoten. Sindsdien worden de radicalen met argwaan bejegend. De socialistische raadsfractie -na die van de PNV de grootste- bestaat niet meer. De fractie van de Partido Popular (2 leden) werd gehalveerd, die van Euskal Herrtarrok, de politieke arm van de Eta (2 leden) ook, want een van de raadsleden bedankte eveneens voor de eer. ,,Omdat ze het terrorisme wilde veroordelen maar de kans niet kreeg van de partij'', is gezegd.

,,Geweld is absoluut niet verdedigbaar. Eta moet verdwijnen'', zegt Aitor Gabilondo resoluut. Maar waarom dan geen spandoek 'Eta no' aan het balkon van het gemeentehuis zoals in vele Baskische steden en dorpen. ,,Niemand heeft ons dat gevraagd. Bovendien geloof ik niet in die symboliek. Het roept alleen maar meer spanningen op'', is het niet echt overtuigende antwoord.

Andere vraag: waarom veroordeelde de fractie van Euskal Herritarrok de aanslag op Manuel niet? Mikel Elgarresta, een stevig gebouwde dertiger die zo te zien ook wel weet hoe je een boomstronk in mootjes moet hakken, krabt zich achter zijn oor in het partijkantoor. ,,Ach'', zegt het enige overgebleven raadslid van Euskal Herritarrok, ,,dat is een dynamiek waaraan wij niet willen meedoen. Trouwens, wat heb ik met Eta te maken? Ik ken niemand van die organisatie. Niemand schrijft mij voor wat ik moet doen. Ik draag geen pistool ook al strijd ik, maar met woorden en argumenten, voor dezelfde onafhankelijkheid als Eta.''

Even valt er een stilte. In het aangrenzende lokaal doen zo'n dertig buren, allemaal lid van Euskal Herritarrok, zich te goed aan een collectieve maaltijd. ,,Kijk'', zegt Mikel, ,,het geweld vindt plaats op meerdere fronten. De Spaanse staat mag dan misschien niet doden maar gebruikt ook geweld. Madrid maakt misbruik van macht. Wij worden gemanipuleerd door de door de staat gecontroleerde pers. Als wij zeggen dat we op democratische wijze onze eigen toekomst willen bepalen, worden we genegeerd. Hoe? Nou, wat dacht je van een referendum net zoals in Quebec?''

Mikel zegt zich solidair te voelen met zijn socialistische mederaadsleden. ,,Ik weet wat het is als je je bedreigd voelt. Na de moord op Manuel Indiano heb ik vijftig brieven en wel vijfhonderd telefoontjes gekregen waarin ik met de dood werd bedreigd. Nog steeds krijg ik dat soort mensen aan de lijn. 'We gaan je vermoorden', krijg ik dan om drie uur 's nachts te horen. Maar om met twee lijfwachten door het leven te gaan, zoals Valeriano, lijkt me vreselijk. Dat wens ik niemand toe.''

Als het om praten en politiek gaat zijn Mikel en Aitor uitzonderingen. Op straat of in de bar praat je over het weer of over het naderende dorpsfeest maar niet over verkiezingen. De raadsleden van de socialistische partij willen geen journalist meer zien nadat ze bedankten voor de gemeenteraad. ,,Een logisch besluit'', zegt een lid van de partij die anoniem wil blijven. ,,Ik zou hetzelfde hebben gedaan. Tenslotte hebben we allemaal familie. En mijn kinderen zijn me toch wat meer waard dan een heldenrol in de politiek.''

We praten op fluistertoon in het partijlokaal van de socialisten. ,,Een van de raadsleden'', vervolgt hij, ,,heeft een winkel met gordijnstoffen en vloerbedekking. Hij was onze kandidaat voor het burgermeesterschap. We verloren en hij ging door met zijn zaak. En nu ineens zou hij met twee lijfwachten op bezoek moeten bij klanten om daar de vloerbedekking in huis te leggen. Dat kan toch niet?''

Of hij zich Bask voelt, is een vraag die verontwaardiging oproept. ,,Natuurlijk ben ik Bask'', is het antwoord. ,,Hier ben ik geboren. Maar dat wil nog niet zeggen dat ik een radicale nationalist ben, dat degenen die hier niet zijn geboren maar beter de koffers kunnen pakken, zoals de nationalisten voortdurend suggereren. Ik heb een Spaans paspoort en dat voldoet uitstekend.''

Of de verkiezingen iets zullen oplossen? ,,Alleen als er een regering van nationale eenheid komt. De PNV verdient het om in de oppositie terecht te komen maar we hebben de nationalisten nodig om gezamenlijk, met mijn partij en met die van Aznar een einde te kunnen maken aan het geweld. Onze politici zouden eigenlijk een cursus consensuspolitiek in Nederland moeten volgen. Dat zou heel heilzaam zijn voor dit land waar iedereen altijd op elkaar zit te schelden.''

In de burgemeesterskamer van zijn gemeentehuis kan Aitor dat beeld alleen maar bevestigen. ,,Het lijkt wel alsof politiek alleen nog maar bestaat uit het beschuldigen van elkaar. Ze zeggen dat we aan de rand staan van een nieuwe burgeroorlog. Nou, hier beleven we dat anders. Waar PP en PNV elkaar op landelijk niveau naar het leven staan, hebben beide partijen hier, samen met de communisten, voor de begroting voor dit jaar gestemd. Euskal Herritarrok en socialisten waren tegen. Dat is onze politieke realiteit.''

Het probleem in een notendop? Aitor hoeft er niet lang over na te denken. ,,Eta kan ons een enorme dienst bewijzen door te verdwijnen. Maar tegelijkertijd moet Aznar stoppen met zijn kruistocht tegen het Baskische nationalisme. Als je hem moet geloven, ben ik een handlanger van het terrorisme omdat ik tot de PNV behoor. Terwijl wij juist proberen om met nieuwe initiatieven de radicalen over de streep te trekken.''

En de onafhankelijkheid? Aitor staart even naar buiten waar die dag voor de zoveelste keer een fikse regenbui naar beneden klettert. Nee, een onafhankelijk Baskenland ziet hij niet als een politieke realiteit. ,,Het belangrijkste is dat we onze stem hebben in het Europa van morgen. Niemand heeft er belang bij dat hier een Chinese muur wordt gebouwd. Aan de andere kant moet men niet onderschatten wat Eta is. Dat is geen groepje pistoleros maar een hechte organisatie die door 15 procent van de Baskische bevolking wordt gesteund. Ook dat is de realiteit van Baskenland. Jammer genoeg.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden