Taal

De allereerste is niet eerder dan de eerste

Beeld anp

Een krantenkop in De Verdieping, 'Emile Roemer de allereerste SP-burgemeester', is voor een lezer aanleiding om op het toetsenbord te klimmen. "Aan dat 'allereerste' erger ik me iedere keer weer", roept hij uit, "Allereerste, allerlaatste, allermooiste, allerbeste, allerschoonste, enz. bestaan niet!"

Deze ergernis kom ik vaker tegen. Ik denk dat het de irritatie is die een al te overdreven nadruk soms wekt. Want objectief gezien klopt de bewering natuurlijk niet. Afleidingen met het voorvoegsel 'aller' bestaan wel degelijk.

Ik kan de achterliggende redenering ook nog volgen. De gedachte is dat een overtreffende trap een soort absolute betekenis heeft. Je hebt bijvoorbeeld een glijdende schaal van schoonheid, en het hoogste punt van die schaal is 'schoonste' of 'mooiste'. Door daar weer 'allerschoonste' of 'allermooiste' van te maken, zou je kunnen suggereren dat die schaal toch nog een stukje verder gaat. Vooral bij echt absolute betekenissen (zoals 'eerste') gaat dat wringen: je kunt niet eerder zijn dan het eerste.

Dat mag oppervlakkig gezien zo lijken, maar dat is natuurlijk meestal niet de bedoeling van 'aller'. Dit voorvoegsel heeft vooral een modale betekenis. Je drukt ermee uit dat iets niet zomaar het uiteinde van een schaal is, maar dat dit heel opvallend of verbazingwekkend is. Met 'aller' leg je een nadruk.

Die nadruk kun je dan ook nog eens versterken: je kunt het hebben over 'écht de allereerste' of 'de aller-allereerste', en je kunt dat 'aller' nog wel een paar keer herhalen. Daarmee schuif je niet de schaal op, maar je versterkt de nadruk.

Grammaticale geschillen, etymologische enigma's en andere taaltwijfels, voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Eerdere afleveringen van Taal vindt u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden