De AfD stormt de Bondsdag binnen

Lijsttrekker Alexander Gauland (links) en Alice Weidel van de rechts-populistische Alternative für Deutschland (AfD). De vier jaar geleden opgerichte partij kreeg 12,6 procent van de stemmen en werd de derde partij van Duitsland. Beeld AFP
Lijsttrekker Alexander Gauland (links) en Alice Weidel van de rechts-populistische Alternative für Deutschland (AfD). De vier jaar geleden opgerichte partij kreeg 12,6 procent van de stemmen en werd de derde partij van Duitsland.Beeld AFP

'Duitsland, pas op!', kopt weekblad Die Zeit. Voor het eerst in de geschiedenis van het naoorlogse Duitsland treedt een partij in de Bondsdag aan die als uitgesproken rechtsradicaal te boek staat: de Alternative für Deutsch­land (AfD).

Wilfred van de Poll

Het vervult vele Duitsers met schaamte en zorgen. De AfD is tegen vluchtelingen, tegen moslims, tegen Europese eenwording en steeds meer in de greep van een conservatief-nationalistische vleugel, die volgens sommigen zelfs extreemrechts te noemen is. Prominente leden zorgden de afgelopen maanden voor ophef. Zo wilde lijsttrekker Alexander Gauland (76) een regeringslid van Turkse komaf graag in Anatolië ‘lozen’ en zei hij de ‘prestaties van Duitse soldaten’ tijdens beide wereldoorlogen te bewonderen.

Dat waren in Duitsland ongehoorde uitspraken van een landelijke politicus. Ook na een storm van kritiek weigerde Gauland er afstand van te nemen. Bondspresident Frank-Walter Steinmeier wees hem ferm terecht in een interview met Der Tagesspiegel. “Duitslands donkerste hoofdstuk in de geschiedenis begon toen Duitsers tot niet-Duitsers werden verklaard, hun burgerrechten en staatsburgerschap werden ontnomen en ze tot vertrek werden aangezet”, zei hij. Wie zulke taal opnieuw gebruikt, en zelfs herhaalt, is een ‘geestelijke brandstichter’.

Meer dan 80 procent van de Duitsers stemt niet op de AfD, maar Die Zeit-hoofdredacteur Giovanni di Lorenzo ziet dat niet als reden voor ‘geruststellende schouderklopjes’. Het gaat, schrijft hij, om miljoenen kiezers. Ook tussen niet-kiezers vermoedt hij vele AfD-sympathisanten. Bovendien: de AfD boekt dit succes in een tijd van economische voorspoed en belastingoverschotten. Hoe groot zou hun potentieel wel niet zijn bij economisch slecht weer? Zoals rond 2000, toen Duitsland bijna 5 miljoen werklozen had?

Tekst loopt door onder afbeelding

Alexander Gauland haalde met zijn AfD zo'n dertien procent van de stemmen binnen. Beeld AP
Alexander Gauland haalde met zijn AfD zo'n dertien procent van de stemmen binnen.Beeld AP

Lügenpresse

De AfD-aanhang zal in zulke waarschuwingen en veroordelingen van het ‘establishment’ en de ‘Lügenpresse’ het zoveelste bewijs zien van een algehele hetze tegen hen. Voor Duitse politici en media die de AfD afkeuren is het een dilemma: hoe moet je omgaan met de populisten? Veroordeel ze en je bevestigt hun wij-zij-schema waardoor ze juist sterker worden. Neem je geen afstand, dan normaliseer je hun gedachtegoed. Dat dilemma zal nu,is de verwachting, telkens weer opspelen in het parlement.

Hoe dan ook maakt de uitslag duidelijk dat de maatschappelijke en politieke tegenstellingen in Duitsland in tijden niet zo groot waren, of misschien preciezer: zo duidelijk aan de oppervlakte te zien waren. Duitsland kent volgens experts al decennia lang een latent ‘potentieel’ voor rechtsradicalisme van zo’n 15 procent van de kiezers, schrijft de Süddeutsche Zeitung. Maar niet eerder kreeg die zo’n openlijke en brede politieke vertolking. Het land heeft in de naoorlogse periode eerder rechtsradicale en ook extreemrechtse partijen gekend, zoals de Nationaldemokratische Partei Deutschlands (NPD), de Republikaner en de Deutsche Volksunion (DVU). Deze kwamen in sommige deelstaatparlementen, maar struikelden altijd over de landelijke kiesdrempel.

De AfD is binnen vier jaar na haar oprichting in 13 van de 16 deelstaatparlementen aangetreden en komt nu ruim boven de landelijke kiesdrempel. Ze is zelfs de derde partij van het land geworden.

Ontgoocheld

Tussen de kandidaten voor de parlementsposten, zo schrijft de Süddeutsche, zitten mensen die de Holocaust een ‘mythe’ noemen, de Duitse ‘schuldcultuur’ voor afgesloten verklaren, Barack Obama een ‘neger’ noemen, nauwe contacten onderhouden met rechtsextremistische groeperingen – ‘kortom, neo­nazi’s’. Ook mensen als Martin Hohmann, die in 2003 vanwege antisemitische toespraken uit de CDU/CSU-fractie werd gestoten.

Hij is niet de enige AfD-prominent die ooit bij de CDU zat. Ontevreden leden aan de uiterste rechterflank van die partij raakten door de eurocrisis en de vluchtelingencrisis ontgoocheld en verlieten de partij. Zoals fractievoorzitter Alexander Gauland: hij zat 40 jaar bij de CDU en diende daar in politieke functies. In 2013 stapte hij over naar de nieuwe, eurosceptische partij van econoom Bernd Lücke: de AfD. De partij gold toen nog als ‘burgerlijk-liberaal’ met een ‘professoraal’ imago.

Maar er brak een richtingenstrijd uit, die Lücke verloor. In 2015 verliet hij met tweeduizend andere leden de partij, omdat ze die te rechts-nationalistisch vonden worden. Gauland bleef. De partij kreeg onder voorzitster Frauke Petry een radicaler profiel. Petry boog de partij om van anti-euro naar anti-vluchtelingenpartij. Ze oogstte daarmee veel succes. De partij werd groot door woede over Merkels welkomstbeleid. Die woede wakkert ze nog steeds aan. ‘Eedbreekster’ heet Merkel op de AfD-site, Gauland noemt haar een ‘dictator’.

Tekst loopt onder de afbeelding door

In Berlijn protesteerden honderden mensen zondag tegen de AfD. Ook in andere duitse steden vonden betogingen plaats, waaronder Keulen, Frankfurt, Hamburg, München en Düsseldorf.  Beeld Getty Images
In Berlijn protesteerden honderden mensen zondag tegen de AfD. Ook in andere duitse steden vonden betogingen plaats, waaronder Keulen, Frankfurt, Hamburg, München en Düsseldorf.Beeld Getty Images

Verdeeld

Hoe zal het in de Bondsdag gaan met de AfD erbij? Politicoloog Richard Gebhardt waarschuwt in het linksliberale weekblad Der Freitag voor chaotische toestanden. De AfD zal het parlement gebruiken als ‘tribune voor haar culturele oorlog’. Maar hecht gesloten zijn de AfD-rangen niet. Gebhardt voorziet onderlinge spanningen en conflicten. ‘De strategie is niet opgehelderd, de leiders handelen verdeeld.’

Met de bedaarde debatten in de Bondsdag van de afgelopen jaren zou het in ieder geval weleens voorbij kunnen zijn. Hoofdredacteur Ulf Poschardt van Die Welt vindt dat niet alleen slecht. “De representatieve democratie is iets prachtigs. Ze laat zien wat in een samenleving door de kiezers gedacht en gevoeld wordt.” In die zin, schrijft hij, is het waardevol dat ‘het lawaai van de AfD’ binnenkort in het parlement te horen is. En geen paniek, schrijft hij: na 68 jaar parlementaire democratie kan Duitsland wel tegen een stootje.

Lees ook: Schandalen lijken de AfD niet te deren

Lees ook: De AfD is de partij 'van het gezonde mensenverstand'

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden