De achterkant van de geschiedenis

De Amerikaanse kunstenaar Matthew Day Jackson is gefascineerd door ruimtevaart, oorlog en geschiedenis. In zijn werk toont hij de keerzijde van de Amerikaanse cultuur, van nationale mythes waarvan je meestal slechts een glimmend laagje ziet.

De Amerikaanse kunstenaar Matthew Day Jackson had niets met Den Haag. Tot hij hoorde dat nazi-Duitsland in de Tweede Wereldoorlog vanuit deze stad V2-raketten afschoot op Londen. Raketten houden Jackson erg bezig.

"De V2 is een ontwerp van Wernher von Braun", vertelt Jackson in het GEM, Museum voor actuele kunst in Den Haag, waar nu zijn eerste Europese solotentoonstelling 'In Search of...' ('Op Zoek naar...') is te zien. De Duitse raketgeleerde Von Braun werkte eerst voor de nazi's, maar liep in 1945 over naar de Amerikanen. Voor hen ontwierp hij een raket die een kernkop kan vervoeren. Maar hij bouwde ook de lanceerraket die de Apollo's naar de maan hielp.

Von Braun is schurk en held, schepper van schoonheid en vernietiging. Die dubbelheid heeft Jackson verwerkt in een groot reliëf, dat de plattegrond verbeeldt van het Duitse dorpje Peenemünde, waar Von Braun zijn V2-raket ontwikkelde. Maar dan wel de situatie na bombardementen door Britten en Amerikanen. Jackson maakte zijn maquette van het verwoeste, desolate Peenemünde met blokken hout, die hij in brand stak. Rond de geblakerde woonblokken vloeien rivieren van lood.

Jackson is ook een ruimtefanaat. Hij groeide op in de jaren zeventig met verhalen over heroïsche astronauten, die de ultieme ontdekkingsreis maakten en Amerika's superioriteit bewezen. Later ontdekte hij dat Amerika's verkenning van de ruimte vooral ingegeven werd door militaire motieven en dat die tocht behalve schoonheid ook zware luchtbombardementen én de atoombom baarde.

Die keerzijde van Amerika's verleden en de mythevorming eromheen stelt Jackson aan de orde in 'Enola Gay'. Dat reliëf toont de cockpit van de gelijknamige bommenwerper die in 1945 de eerste atoombom uit de geschiedenis wierp op Hiroshima. Die cockpit is belangrijk, vertelt Jackson. "Door dat venster was de geboorte van een nieuwe wereld te zien, waarin totale vernietiging mogelijk is."

In dit werk geen vuur of verwoesting, zelfs geen spoor van een piloot. De cockpit is leeg. Hij is gemaakt van nieuwe Ikea-meubelplaten, laminaat en systeemplafondtegels. Deze 'gangbare, slechte materialen met een mooie bovenkant', symboliseren volgens de kunstenaar dat je in nationale mythes slechts 'een glimmend laagje' van de geschiedenis ziet. "Je glijdt eroverheen, zoals in de Disneyversie."

Het beeldhouwwerk 'The Tomb' is geïnspireerd op het beroemde grafmonument uit het Louvre van de vijftiende-eeuwse edelman Philippe Pot. Acht stenen monniken met hun kap op dragen Pots lijk. Bij Jackson dragen acht houten astronauten met helm een glazen lijkkist op hun schouder. "Ze zijn ook bewakers van een soort kerk, en wel die van de cultus van Amerika", stelt de kunstenaar.

Waar de symboliek van de plattegrond van Peenemünde nogal zwaar en recht voor zijn raap is, is 'The Tomb' speelser, virtuoser en spiritueler. De astronauten zijn zo groot dat een bezoeker tussen hen door kan lopen en de glazen kist van onderaf kan bekijken. Daarin ligt een soort verbrokkeld skelet, waarvan de schedel en handen van Jackson zijn, maar andere delen hooguit menselijk lijken.

De grafkist is bezet met spiegels die het skelet zo weerspiegelen dat een eindeloze reeks van gebroken lichamen wegglijdt in het oneindige. Andermaal een verwijzing naar de dubbele erfenis van Amerika's verkenning van de ruimte? Of wil Jackson zeggen dat in kunstwerken ook altijd een deel van de maker verdwijnt? Of dragen de astronauten de ruimte en de tijd zelf ten grave?

'The Tomb' is niet het enige kunstwerk waarin Jackson andere kunstenaars citeert. De expositie telt ook een drieluik met een maanlandschap, dat dezelfde afmetingen heeft als de bekende Waterlelies-schilderijen van impressionist Claude Monet. Een bronzen reddingsboot ontleent zijn titel aan een werk van de Nederlandse conceptueel kunstenaar Bas Jan Ader, die in 1975 verdween tijdens een solozeiltocht in een bootje op de Atlantische Oceaan.

Ondanks alle citaten en onderlinge verbanden is Jacksons werk doorgaans zeer toegankelijk. De Amerikaan krijgt dat voor elkaar door de kijker via overbekende beelden en door gebruik van massamedia zijn werk in te trekken. Hij herschiep in reliëfs voorpagina's van het tijdschrift Life. Voor de serie 'Ronald Reagan 100 jaar' ontwierp hij posters van horrorfilms waarin de ex-acteur en president ooit de hoofdrol gespeeld zou hebben.

Onvermijdelijk is ook de dood een thema voor een kunstenaar die zo bezig is met tijd, ruimte en reizen. Vorig jaar liet Jackson twee beelden van zichzelf op ware grootte maken, uit voedselwaren. Het ene beeld was zoet. Een video registreert hoe die 'Jackson' verorberd is op een receptie in een galerie. Een kruidige 'Jackson' legde de kunstenaar weg in een verlaten pakhuis, waar het voor het oog van de camera aangevreten werd door ratten en langzaam wegrotte. Wegteren en hergebruikt worden, het is de weg van alle vlees.

Matthew Day Jackson, 'In Search of...', t/m 6 mei in het GEM in Haag, www.gem-online.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden