De aarzeling van Merkel om te leiden

'Merkel: ...voortdurend aarzelen...Beeld REUTERS

Desintegratie van binnen, chaos aan de grenzen: de EU heeft een sterke leider nodig en die rol moet Duitsland op zich nemen. In hun boek geven Jan Techau en Leon Mangasarian tips aan Angela Merkel.

Führungsmacht Deutschland? Alleen al de titel van Jan Techau's en Leon Mangasarians boek is een provocatie. Duitsland als leidende macht, dat roept bij Duitsers - vermoedelijk niet alleen bij Duitsers - akelige associaties op. Ze zullen zich er overheen moeten zetten, betogen de auteurs. Want Europa heeft Duitsland nodig.

Hun boek was eind vorige maand nog maar net verschenen, of Angela Merkel leek hun boodschap te onderstrepen. Europa moet zijn lot in eigen hand nemen, zei de kanselier op een CSU-verkiezingsbijeenkomst in Beieren. De 'tijden waarin we ons volledig op anderen konden verlaten' zijn 'deels voorbij'.

Techau en Mangasarian zijn het roerend met haar eens. Maar wat die vaststelling precies voor Duitsland betekent, zei Merkel er niet bij. Daar beginnen de moeilijke vragen: waar wil Duitsland met Europa heen, hoe wil het land dat bereiken? Ondanks haar ferme uitspraken zien Techau en Mangasarian in Berlijn vooral een groot gebrek aan visie. Uit frustratie daarover ontstond hun boek.

Ze volgen Duitsland al jaren op de voet. De Amerikaanse journalist Mangasarian (1960) kwam in 1987 naar Berlijn en werkte sindsdien als correspondent voor verschillende persbureaus. De Duitse politicoloog Techau (1972) is directeur van een denktank voor internationale diplomatie aan de American Academy in Berlijn. Hij werkte eerder op het Duitse defensieministerie en zat een denktank over 'Europese toekomstvragen' voor.

Hun boek beginnen ze met een grimmige schets van Europa: van binnenuit dreigt desintegratie, langs bijna alle grenzen heerst chaos. Deze giftige cocktail dwingt Duitsland in een leidersrol. Zeker nu de Britten de EU verlaten en de Amerikanen minder vanzelfsprekend aan Europese zijde staan. Dat laatste begon niet pas met Trump. Al sinds het einde van de Koude Oorlog trekken de Amerikanen zich geleidelijk terug.

Passief

Maar terwijl de panelen op het wereldtoneel verschoven, drong de betekenis daarvan tot Duitsland nauwelijks door. Nog steeds kenmerkt het debat in Duitsland zich volgens hen door 'Konzeptlosigkeit' en 'strategische lichtvaardigheid'. Het verzuim om grondig na te denken over de eigen positie in een veranderde wereld wreekt zich nu. Duitsland wordt zich bewust van zijn rol als leidende macht in Europa. Maar het heeft geen plan.

Waar die passiviteit vandaan komt? Techau zucht. Ze zitten in de American Academy, een statige witte villa aan de Wannsee, voor de oorlog het bezit van een Joodse bankier. Techau' kamertje is in de kelder, een kaal hokje met tl-licht. Maar ook vanuit hier is er een schitterend zicht op het meer. Zachtblauw water, hagelwitte zeilscheepjes. Aan de overkant, net niet zichtbaar, de villa waar in 1943 de Endlösung werd gepland.

Het trauma van de oorlog, het gesprek mondt er vaak op uit. Het verklaart deels de passieve houding. "De Duitsers beseften dat ze al hun genie en slimheid, alles waar ze goed in waren, voor het afgrijselijkste project ooit hadden aangewend. Ze verloren elk vertrouwen in hun eigen intenties. Het gevolg is dat elk debat in Duitsland een moreel debat is. De Duitsers willen vóór alles moreel zuiver blijven, dat is hun obsessie."

Maar in de buitenlandse politiek kan dat volgens Techau niet. "Je sluit bondgenootschappen met partners die je niet aardig vindt. Je voert oorlog en mensen sterven. Het is nooit zuiver. De Duitsers willen dat niet erkennen en om morele compromissen te voorkomen, blijven ze aan de zijlijn. Die passiviteit wordt vaak verkeerd begrepen als pacifisme. Ik geloof geen seconde dat Duitsers pacifisten zijn. Wat ze doen, is moeilijke keuzes vermijden."

Er komt nog iets anders bij dat de Duitse passiviteit verklaart: de tijd van de Koude Oorlog. Pas in 1989 kreeg de bondsrepubliek volledige soevereiniteit. "Veertig jaar lang hoefde Duitsland geen fundamentele keuzes te maken over zijn rol in de wereld. Dat leidde tot strategische luiheid", analyseert Techau.

Mangasarian: "Veiligheid was outsourced. Dat knapten de Amerikanen en de andere geallieerden op. Keus hadden de Duitsers ook niet: ze moesten die verantwoordelijkheid aan anderen laten. Maar ze raakten er aan gewend. Je kunt je prettig gaan voelen in die positie. Laat anderen de oorlogen voeren. Zelf kun je de moreel superieure positie innemen en zeggen 'wij hebben geleerd van de verschrikkelijke dingen die we gedaan hebben in het Derde Rijk'. Dat krijgt bijna iets prekerigs."

Techau valt hem bij: "Moraliteit is in Duitsland verworden tot moralisme. Geen goedkoop moralisme, integendeel, het is diep doorleefd. En daarom zo moeilijk te veranderen."

Een derde reden voor de Duitse passiviteit is de hereniging met het voormalige Oost-Duitsland. De Duitsers waren na de Koude Oorlog heel erg druk met zichzelf, zegt Mangasarian: "Ik heb het grootste deel van de jaren negentig rondgereisd in Oost-Duitsland en zag wat voor grote opgave dat was. Het slokte veel energie op. "

Techau: "Ze werden ook op het verkeerde been gezet doordat de Amerikanen nog steeds veel van het vuile werk opknapten, tot aan de Balkanoorlogen toe. Je kon nog een hele tijd doorgaan alsof je in Koude Oorlog-tijden leefde."

De laatste paar jaar verandert er wel iets. Voor het eerst merkten de twee dat bij de eurocrisis in 2011. Techau: "Dat was een wake-up call. Het daagde de Duitsers opeens dat ze best belangrijk waren, dat het hele gebouw zonder hen in elkaar zou storten."

Een voorzichtige kentering markeerde ook de Oekraïne-crisis. Merkel toonde daarin echt leiderschap, zegt Techau. "Zo stelde ze sancties in. Ze ging daar echt voor staan en overtuigde de sceptici." Mangasarian: "Die sancties waren een grote klap voor Duitse bedrijven. Merkel zei in de Bondsdag: Handelsbelangen zullen een tweede viool moeten spelen, geopolitieke belangen gaan voor. Dat was een heel belangrijke speech."

Merkel toonde ook leiderschap bij het bewapenen van de Koerdische Peshmerga's in de strijd tegen IS en bij het geruststellen van de oostelijke Navolanden, zeggen ze. Mangasarian: "Dat zijn breuken met de traditie. Duitse troepen zijn nu in een leidende positie in Litouwen. Hier komt het land echt uit zijn comfortzone. En Merkel maakte het mogelijk."

Merkel

Dat roept tegelijk de vraag op: is dit een structurele verandering of hangt die van Merkel af? Ze zijn er niet gerust op, de oude cultuur leeft nog breed in politieke en intellectuele kringen . Techau: "Globaal genomen hebben de Duitsers geen benul van de eigen kracht en de geopolitieke bedreigingen om hen heen."

Bovendien: ook bij Merkel gaat het niet van harte. Ze aarzelt voortdurend om het voortouw te nemen. "Tussen de annexatie van de Krim en het neerschieten van MH17 stond ze aan de zijlijn, in de hoop dat de nachtmerrie vanzelf weer voorbij zou gaan", zegt Mangasarian. "Hetzelfde patroon bij de eurocrisis. Pas helemaal op het einde, na lang treuzelen, komt Duitsland. Het gebeurt telkens te laat en onwillig."

Dat moet anders, vinden ze. Maar ze weten ook dat andere landen het waarschijnlijk niet zullen pikken als Duitsland zich al te dominant opstelt. Hoe zou het wel kunnen? Techau: "We hebben lang gezocht naar een manier waarop Duitsland kan leiden zonder dat het verstrikt raakt in de eigen trauma's, of juist die van de buren oprakelt."

In hun boek doen ze een voorstel. 'Dienstbaar leiderschap' noemen ze het, een concept uit het bedrijfsleven. De dienende leider heeft een helder beeld van de eigen macht, hij onderschat zichzelf niet. Maar hij laat die macht niet opzichtig zien en slaat geen arrogante toon aan. Hij is assertief, maar zoekt altijd de samenwerking en komt als 'advocaat' op voor de kleinere en zwakkere landen.

Klinkt idealistisch, erkennen ze, maar wat is het alternatief? Dit model past volgens hen bij de richting waarin Duitsland zich al beweegt, het land zal zich alleen veel meer bloot moeten geven. Verwar het niet met altruïsme: "Dit gaat niet om zelfopoffering, maar om investeren. Door de rest te dienen, dient Duitsland op lange termijn zichzelf."

Wat betekent Duitsland als dienende leider in de praktijk? Ze noemen de euro. Mangasarian: "Niemand in Duitsland wil praten over het gemeenschappelijk maken van schulden. Maar op de lange termijn moet de economische integratie gestut worden door een vorm van politieke en fiscale eenheid, anders blijft de euro voortstrompelen van crisis naar crisis. Dit vergt dienend leiderschap van Duitsland."

Implicaties zijn er volgens hen ook - en hier wordt het helemaal gevoelig - op militair gebied. "Het feit is dat Europa militair niet op eigen benen kan staan; de enigen met een leger waar iets mee uit te richten valt zijn de Fransen", zegt Mangasarian. "Duitsland zal ook hier voorop moeten durven gaan."

Defensiebudget

Het defensiebudget zal omhoog moeten. Fors. Techau: "De huidige 1,2 procent van het bruto nationaal product is extreem laag voor het machtigste land in Europa. De Bundeswehr is 25 jaar lang volledig kapotbezuinigd en verkeert in een abominabele toestand."

Politieke wil in Duitsland om daar echt iets aan te veranderen zien ze nauwelijks. Al hebben zowel Merkel als defensieminister Von der Leyen het afgelopen jaar gezegd dat Duitsland meer militaire verantwoordelijkheid wil nemen. Voorlopig blijft het bij woorden, constateert Mangasarian droogjes.

Wel wordt er in Duitsland gesproken over militaire samenwerking in Europees verband. Maar, zegt Techau, "de dirty little secret is dat de Duitsers dan ook bereid moeten zijn om de moeilijke dingen te doen. Daar zit het eigenlijke probleem. De anderen zullen niet tot het gaatje durven gaan met de Duitsers zolang ze weten dat die terugdeinzen als het bloedig wordt. Met het versterken van Europese defensie wordt het niks zolang de centrale macht in Europa geen honderd procent betrouwbare partner is. Duitse bereidheid om vuile handen te maken, dat is de verborgen munteenheid van Europese defensie. Duitsland moet oorlog durven voeren.

Dat vraagt om zelfvertrouwen, beseffen ze. Duitsland kan dat stapje voor stapje leren: de grenzen oprekken, risico's nemen en zien dat je kunt slagen, zoals bij de Peshmerga's. Potentiële brandhaarden genoeg waar Duitsland in de nabije toekomst als het ware kan oefenen, zeggen Techau en Mangasarian, bijvoorbeeld de Balkan, of Libië.

Techau: "Dienend leiderschap is dan: initiatief nemen, maar een Alleingang vermijden, dat zou een ramp worden. De Duitsers zouden naar de Navo of de EU kunnen stappen: wij zijn bereid een interventiemacht samen te stellen, onder onze leiding, met ons geld. Dat zou een ongelooflijke infusie van vertrouwen geven."

Mangasarian, somber: "Tja, ik zie het niet gebeuren."

Het kleine beetje Duitse zelfvertrouwen op militair gebied kreeg recent nog eens een deuk door een schandaal rond rechtsextremistische officieren. Techau: "Kijk hoe ze daarmee omgaan, dan zit je weer midden in hun trauma. Ze denken hun demonen uit te drijven door foto's weg te halen van oud-bondskanselier Helmut Schmidt in wehrmachtuniform. Zo knullig is het debat, zo ongelooflijk dun het zelfvertrouwen."

Wat het land echt nodig hebt, is iets heel anders, zegt Techau. Hij kijkt uit het raam. "Duitsland zal zichzelf moeten vergeven."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden