De aardigste smeris verdwijnt van het toneel

Een geheim genootschap van bescheiden mensen is geheel verslaafd geraakt aan een dramaserie op de televisie. Het beste dat de Engelse televisie sinds 'Glittering Prizes' heeft voortgebracht wordt op de late vrijdagavond ademloos gevolgd door een groeiende schare liefhebbers, zonder dat er sterspots en Twinpeaksachtige hypes aan te pas komen. Ik en mijn bondgenoten kijken, nemen de telefoon tijdens de uitzending niet op, leggen het uur op video vast voor het vertwijfeld gezinslid dat in een verjaardagsfeestje verstrikt is geraakt. We genieten het weekend stilletjes na en zoeken 's maandags op het werk de geestverwante zielen op die ook niet meer zonder kunnen: Morse.

Wie had ooit voor mogelijk gehouden dat ik verliefd werd op het karakter van een smeris: chief inspector Morse. Van jongsafaan stonden politiemannen model voor knuppelaars die, zo niet fout geweest in de oorlog dan toch handlangers van het establishment waren. Daar deed buurman Brouwer die agent was niets aan af, al was die zo aardig ons grote gezin met extra gratis bioscoopkaartjes te verblijden waarvan je er normaliter een kreeg tegen inlevering van de kerstboom voor de grote verbranding op het weiland na Driekoningen.

Maigret, Derrick, Der Alte, ze probeerden op tv het beeld aan gruzelementen te slaan: een smeris kon opeens beleefd zijn, behept met verstand en relativeringsvermogen, in staat tot medelijden of een mea culpa.

Ze hadden mee dat ze niet hoefden te knuppelen zonder aanzien des persoons en niet het almaar uittikken van processenverbaal met macho-gedrag hoefden te compenseren. Bovendien hadden ze het voorrecht de ene na de andere moord op te lossen, en wie is niet tegen moord?

Maar het bleven mannen met varkenskoppen in smoezelige regenjassen, met adjudanten die aan het tutoyeren het recht op een vergaande brutaliteit ontleenden.

Zappend bleef ik alweer een paar jaar geleden haken aan 'Morse', die zelfs de goedmoedige bullebak Derrick in de schaduw stelt. Geconditioneerd door de VPRO-meetlat die wel zal aangeven wat kwaliteit is, had ik dit KRO-programma vanzelfsprekend over het hoofd gezien. Maar dankzij de afstandsbediening ontdekte ik een man die mijn vader had mogen zijn, ware het niet dat ik zelf zo'n schat van een vader had. Morse is een verbaal begaafde Brit, die in de lommerrijke contreien van Oxford een inventief intellect aan de dag legt dat je eigen speurzin bij het kijken - wie heeft het gedaan - geheel ontregelt. Hij holt in zijn brains alle richtingen uit om in dubbele versnelling via omwegen nog een tweede halve aflevering in de buurt van de oplossing te verwijlen. De kijker krijgt waar voor zijn geld. Niet alleen de deling van het verhaal in twee parten draagt hier zorg voor. Hoe gretiger Morse zich in details verslikt en hoe spitsvondiger hij de zaak toch tot een goed einde lijkt te gaan brengen, des te langzamer komt de ontknoping in zicht. De ratio traint Morse door kruiswoordpuzzels van The Times op te lossen. Maar wat bovenal aandacht vraagt, is de emotie, de keerzijde van de kille klus die een moord voordoet te zijn. Begrip voor de zwakten van daders en slachtoffers kan Morse het beste opbrengen, als hij zijn eigen gevoelsleven koestert. Moord wordt geboren uit de strijd tussen waarheid en leugen; lust, liefde, woede en jaloezie zijn het slagveld dat je moet kennen, wil je iets van die strijd en zijn desastreuze gevolgen begrijpen.

Morse voedt zijn emotionele ego met schoonheid. In zijn bloedrode Jaguar (kenteken 248RPA) luistert hij bij voorkeur naar een opera van Wagner of Mozart. Een enkele keer ontglipt hem een citaat van Goethe of Dickens. Hij houdt van architectuur, van het landschap. Thuis leest hij een boek, keurt rode wijn, beluistert alweer opera's (de aflevering dat een wraakzuchtig heerschap zijn muziekcollectie vernietigde!). Morse leeft met muziek, is niet alleen trouw opera-bezoeker, maar gaat ook met regelmaat naar de Evening Song in een van Oxfords kapellen. In de jongste aflevering legde Morse zijn ziel bloot: hij zingt ook zelf.

Morse heeft ook zwakheden. Hij is gierig. 'Fancy a pint, Lewis?' vraagt hij zijn sergeant en je kunt er gif op innemen dat die de lager betaalt. Morse is gesteld op niet-jonge slimme vrouwen met weerbarstige levenservaring, die helaas na een etentje en een goed gesprek - een keer een nacht, maar dat was een oude echte liefde - verder moeten.

De melancholieke vrijgezel, die enigszins high brow in het leven staat, heeft twee tegenpolen. De ene is zijn baas, superintendant Strange: een lijvige bemoeial, die Morse in de hierarchie onder de voetzool houdt. De ander is dus Lewis, zonder veel poespas omhoog aan het klimmen uit de lower class van de Engelse maatschappij. Hoe dociel Lewis ook overkomt, steeds vaker herinnert hij zijn chef eraan hoe de mores van de moderne maatschappij nu eenmaal luiden - plat en vlak, dus niet zelden een vingerwijzing naar de oplossing. Morse luistert steeds meer naar Lewis.

Morgenavond (22.00 uur, Nederland 1) zendt de KRO de laatste aflevering van Morse uit; de eerste helft dan, de afsluiting volgt een week later. Dan verdwijnt de aardigste smeris die ik ken van het toneel.

Hij komt nog een keer terug: najaar '93 volgt een laatste reeks naar de boeken van Colin Dexter. Van Zambia tot Italie en van Angola tot Alaska klinkt dan nog even de piano-tune van componist Barrington Pheloung. Voor het allerlaatst wandelt Morse (voornaam onbekend!) ons leven binnen, de melancholieke levensgenieter die in het voorbijgaan moorden oplossend worstelt met de zin van het bestaan. Dan neemt Morse weer de gedaante aan van de briljante acteur John Thaw. Maar misschien doet die ons al gauw wennen aan zijn nieuwe creatie, van Peter Mayle, auteur in het Luberongebergte in 'A Year in Provence': begin 1993 zendt de BBC in twaalf delen de belevenissen uit van een Brit in (aangename) ballingschap.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden