DE AARDHOMMEL EN DE ZWARTE RAPUNZEL

Zwaar brommend vlogen vorige week zondag overal aardhommels in de zon rond. Ze vlogen vaak heel laag, wat niet zozeer te wijten was aan hun zwaarlijvigheid als wel aan hun behoefte een geschikte nestplek te vinden.

Die hommels waren net uit de winterslaap. In de herfst waren alle werksters uit de hommelnesten gestorven. Alleen de jonge koninginnen, in de zomer tijdens een bruidsvlucht door de darren bevrucht, overleefden de winter in hun eentje, een paar decimeter diep in de grond ingegraven.

De hommels van vorige week behoorden allemaal tot dezelfde soort: de aardhommel, fluwelig zwart met gele dwarsbanden over borststuk en achterlijf en een wit gatje. De aardhommel is de gewoonste soort in ons land. Zij is ook het eerste wakker van alle hommelsoorten. Als een koningin een geschikte plek heeft gevonden om een nieuwe hommelstaat te stichten, maakt ze daar een paar ronde cellen van was, waarin eitjes gelegd worden en stuifmeel en nectar worden gebracht. Wekenlang zorgt ze in haar eentje voor de larfjes, die uit de eitjes komen.

Als de larven uiteindelijk ook hommels geworden zijn, zijn die een heel stuk kleiner dan de koningin en onvruchtbaar. Het zijn de werksters die de koningin van het broedverzorgingswerk verlossen, zodat deze de hele zomer kan besteden aan het leggen van eieren.

De plek die hommels kiezen voor hun nest, hangt af van de soort. De aardhommel zoekt er meestal een verlaten muizehol of mollegang voor uit. De boomhommel nestelt graag in boomholten en nestkastjes. Akkerhommels maken niet zelden een nest in een composthoop en steenhommels in puinhopen of diepe muurspleten.

In Nederland leven ongeveer twintig soorten hommels. Het precieze aantal is niet te zeggen: wat de ene entomoloog als een aparte soort beschouwt, ziet de andere als een ras. De meeste van die hommelsoorten gaan zienderogen achteruit. De oorzaak daarvan is de toegenomen grootschaligheid van het cultuurlandschap. Net als wilde bijen, die nestelen in holle stengels van bramen en andere opslag in bermen en akkerzomen, gedijen hommels in rommelhoekjes. Door de algemene opruimwoede in het agrarisch gebied verdwijnen overhoekjes, bosjes en houtwallen, waar de hommels zouden kunnen nestelen. Alleen de aardhommel, die niet erg kieskeurig is wat zijn leefomgeving betreft, doet het goed.

De werksters van de aardhommel vliegen van de ene naar de andere plantesoort om er nectar en stuifmeel te verzamelen. Ze hebben geen duidelijke voorkeur. Daardoor is de kans dat ze bloemen van een bepaalde soort bestuiven, veel kleiner dan als ze 'bloemvast' zouden zijn, dat wil zeggen zich meer zouden richten op een enkele plantesoort. Daar komt bij dat aardhommels lang niet alle bloemen kunnen bestuiven, omdat bij verscheidene plantesoorten de nectar zo diep ligt dat ze er met hun betrekkelijk korte tong niet bij kunnen.

Van veel grotere betekenis voor de bestuiving van een aantal zeldzame planten zijn juist de minder gewone hommelsoorten en ook minder algemeen voorkomende bijen. Zij richten zich op een of maar een paar plantesoorten. Voor de bestuiving van hommels afhankelijke planten zijn de veldsalie, de zwarte rapunzel en sommige gespecialiseerde orchideeen. In het kielzog van de verdwijnende hommel- en bijesoorten dreigen deze zeldzame plantesoorten in Nederland uit te sterven. Omgekeerd zijn ook de insekten die zijn gespecialiseerd op bepaalde voedselplanten, van die planten afhankelijk, zodat de achteruitgang van beide elkaar versterkt.

Een tijdje geleden deed biologe Manja Kwak aan de Rijksuniversiteit Groningen onderzoek naar de betrekkingen tussen hommels en de zwarte rapunzel. Het aantal groeiplaatsen van de zwarte rapunzel is de laatste tientallen jaren sterk afgenomen. De plant komt in Nederland nog maar op een paar plekken voor, zoals in Drenthe, in Twente en de Achterhoek, op een enkele plek op de Veluwe, in het Rijk van Nijmegen, in Noord-Brabant en Zuid-Limburg. Alleen in het dal van de Drentse Aa en in de hellingbossen van Rijckholt en Sint-Geertruid komt de zwarte rapunzel nog in redelijke aantallen voor.

Korte vluchten

Hommelwerksters maken voedselvluchten van meestal niet meer dan vijftig meter van het nest. Dat betekent dat deze hommels alleen bestuiving bewerkstelligen tussen planten die dicht bij elkaar groeien. Als de groeiplaatsen van een zeldzame plantesoort ver uit elkaar liggen, worden alleen de planten van een groeiplaats bestoven en ligt het gevaar van inteelt voor de hand.

De zwarte rapunzel heeft een betrekkelijk korte bloeitijd. Eind mei tot half juni is normaal, maar in een vroeg voorjaar kunnen de eerste planten al begin mei in bloei komen. Dan vliegen nog veel aardhommelkoninginnen. De aardhommelkoningin maakt in de lente lange fourageervluchten om voldoende voedsel te verzamelen voor zichzelf en voor haar groeiende kroost. Als de zwarte rapunzel vroeg bloeit, wordt ze door aardhommelkoninginnen bezocht. Die kunnen rapunzelstuifmeel overbrengen over grote afstanden.

Of ze dat werkelijk doen, is iets anders. Manja Kwak vermoedt dat er een grotere kans is dat de afstand wordt overbrugd, als er veel voor de hommel interessante bloemen staan tussen de verschillende groeiplaatsen van de zwarte rapunzel. Zij ontdekte dat de aardhommelkoninginnen later in het jaar liever vliegen op de bloemen van de grote ratelaar en dat de rapunzel dan door werksters van andere hommelsoorten wordt bevlogen. Dat betekent dat in een laat voorjaar alleen planten die dicht bij elkaar groeien worden bestoven. Het betekent ook dat de overlevingskansen van een plantesoort afnemen naarmate de groeiplaatsen verder uiteen liggen. Dat lijkt een open deur, maar in het licht van dit onderzoek wordt de betekenis van kruisbestuiving voor de levensvatbaarheid van de soort heel duidelijk.

De zwarte rapunzel is maar een voorbeeld van een zeldzame plant, waarbij deze samenhang nader is onderzocht. De kennis van dit soort betrekkingen is van wezenlijk belang voor het natuurbehoud, maar er mankeert nog veel aan.

Achteruitgang van veel soorten hommels is niet alleen in Nederland vastgesteld. Ook in Engeland en Duitsland werd al alarm geslagen, hoewel daar naar verhouding meer houtwallen en heggen zijn overgebleven dan in Nederland.

Hommelnestkasten

Er is best iets aan te doen. In Duitsland zijn door de firma Schwegler hommelnestkasten van houtbeton ontwikkeld. Er bestaat een bovengrondse nestkast met afneembaar deksel en een in te graven grondnestkast, die beide door de koningin zelf moeten worden betrokken. Ze zijn ook in ons land te koop, bij de firma Waveka, Lindelaan 29, 3972 HA Driebergen-Rijsenburg, telefoon 03438-13063. Ze zijn niet goedkoop (de in te graven kast kost bijvoorbeeld f 125,-), maar ze vergen geen onderhoud.

NATUUR DEZE WEEK

De wilgen bloeien. Vooral de mannelijke bomen en struiken met hun gele meeldraadkatjes vallen erg op. Op warme dagen hangt een zoete honinggeur tussen de takken. Honingbijen, aardhommels, zweefvliegen en dagvlinders komen dan op de nectarrijke katjes af. Ook de zilvergroen bloeiende vrouwelijke bomen krijgen hun aandeel van het insektenbezoek dankzij die zoete nectar. - In de tuin loopt de roze clematis uit met spits verdeelde, bronskleurige blaadjes en ronde, lang gesteelde bloemknoppen. - Bosanemoon, holwortel en vingerhelmbloem bloeien nu in landgoedbossen en in stedelijke gebieden in de heemparken. Op zonnige dagen worden de helmbloemen bevlogen door de snelle sachembijen, die voornamelijk voorkomen in de bebouwde omgeving. - De tureluur is een van de laatste weidevogels die in maart in hun broedgebied arriveren. Het mannetje houdt een baltsvlucht met stijf schuin naar beneden gerichte vleugels, waarbij hij een melodieus 'keloeje... keloeje....' laat horen. - Ook de tjiftjaf is terug. Zes dagen geleden hoorde ik zijn 'tsjif- tsjef-tsjiftsjef...' in de boomtoppen van het parkje achter het huis. Hij keert daar elk jaar weer naar terug. Tjiftjaffen leven maar een paar jaar, dus het zijn steeds weer andere die hier komen broeden. - De eerste schaatsenrijders vertonen zich weer op de sloten, tegelijk met de zwarte, glimmende draaikevertjes of schrijvertjes. Ze verzamelen zich bij tientallen in luwe bochten van meeroevers en sloten. - In deze tijd planten de snoeken zich voort. Doodstil staan een mannetje en een vrouwtje naast elkaar in ondiep water, tot het vrouwtje kuit schiet en het mannetje daarover zijn hom laat uitstromen.

EN VERDER

Vandaag werkt de Knotgroep Uithoorn in de oeverlanden van het Zijdelmeer. Wie mee wil helpen, moet om 9 uur bij zeilmakerij Burggraaf aan de Boterdijk 12 in De Kwakel zijn. Voor koffie en gereedschap wordt gezorgd. - Morgen, op de eerste lentedag, wordt een landelijke manifestatie tegen de bossterfte georganiseerd door 'Bomen Over Leven'. Om 13 uur begint een demonstratieve tocht van het Nelson Mandelaplein in Zoetermeer (pal naast het NS-dubbelstation Driemanspolder). Neem borden en spandoeken mee! - Morgen is er een voorjaarsexcursie in de noordelijke oeverlanden van het Nieuwe Meer bij Amsterdam over de eerste tekenen van opbloeiend lenteleven, om 11 uur van het veldstudiecentrum 'De Waterkant' aan het eind van het Jaagpad. Gratis voor leden 'De Oeverlanden Blijven!', anders een rijksdaalder. Kees Wabeke geeft meer informatie: tel. 0206764461. - Morgen wordt in het bezoekerscentrum Dwingelderveld, Benderse 22 in Ruinen, van 10 tot 17 uur een omvangrijke natuurboekenbeurs gehouden. Er zijn natuurgidsen, flora's, tuinboeken, wandelgidsen, landschapsbeschrijvingen, fotoboeken en natuurromans te koop, nieuw en gebruikt. - Publieksactiviteiten van het IVN: morgen wandeling van anderhalf uur over voorjaarsverschijnselen door Warnsborn bij Arnhem, om 14 uur van de Oude Harderwijkerweg tegenover Westerveld; wandelen door gevarieerd loof- en naaldbosgebied in Hoenderlo, om 14 uur Cornelis Beetsschool, Arckelaan; Gaasperplaspark in Amsterdam ZO, om 13 uur van ingang bij metrostation eindpunt Gaasperplaslijn; donderdag anderhalf uur naar de trekkende padden kijken met het IVN Veenendaal in de Leemkuil te Rhenen (neem laarzen en zaklamp mee), om 18.30 uur van ziekenhuis De Gelderse Vallei (Julianaziekenhuis), eerst even informeren of de excursie doorgaat bij Ton van de Brink, tel. 08385-13778.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden