De aanklagers wacht een zware taak

(Trouw) Beeld AFP
(Trouw)Beeld AFP

In schijnbaar erbarmelijke toestand verscheen John Demjanjuk gisteren voor de rechter. Zijn verdedigers gingen meteen in de aanval.

Het proces tegen de van oorlogsmisdaden verdachte John Demjanjuk, dat gisteren begon, dreigt een slepende zaak te worden. Demjanjuk zou in 1943 in het vernietigingskamp Sobibor hebben meegeholpen aan de moord op tienduizenden Joden. Maar in de aanklacht heeft de verdediging tal van zwakke punten ontdekt. De problemen op een rij:

Dreigt er rechtsongelijkheid?

De verdediging voerde gisteren het argument aan dat in eerdere processen bewakers van hogere rang dan Demjanjuk zijn vrijgesproken. „Hoe kan het dat degene die bevelen geeft onschuldig is, en degene die bevelen uitvoert schuldig?” De officier van justitie stelde dat vroegere uitspraken in deze zaak niet relevant zijn.

Was Demjanjuk in Sobibor?

Het hardste bewijs daarvoor is een identiteitskaart waarop staat dat hij naar Sobibor is ’gedetacheerd’. Maar onder de overlevenden die komen getuigen is niemand die Demjanjuk er heeft gezien. Eén overlevende die hem eerder wél identificeerde, is inmiddels overleden. De verdediging betwijfelt de waarde van die decennia oude verklaring.

Was Demjanjuk betrokken bij moord?

Daarvan bestaan geen directe getuigenissen. De aanklacht gaat ervan uit dat hij als bewaker automatisch „bij de aankomst van de deportatietreinen deel had aan alle wezenlijke onderdelen van het vernietigingsproces”. De beschuldiging luidt dan ook „medeplichtigheid aan moord in minstens 29.700 gevallen”.

Werd Demjanjuk gedwongen?

Als krijgsgevangene van de Duitsers stond de Oekraïner Demjanjuk voor een moeilijke keus. Of hij bleef in het krijgsgevangenenkamp, waar hem een vrijwel zekere dood wachtte. Of hij liet zich opleiden tot bewaker. Demjanjuk beweert dat hij van 1942 tot 1944 in het krijgsgevangenenkamp Chelm is gebleven.

Mag Demjanjuk veroordeeld worden?

De verdediging zal aanvoeren dat hij niet twee keer voor hetzelfde feit mag worden veroordeeld. In Israël is hij al in 1988 tot de doodstraf veroordeeld. In de veroordeling stond zijn aanwezigheid in Sobibor vermeld. Maar het belangrijkste verwijt betrof zijn werk in Treblinka. Later bleek dat hij daar niet is geweest.

Dreigt er willekeur?

Tot nu toe gold de regel dat de Duitse justitie alleen oorlogsmisdaden berechtte die op Duits grondgebied zijn gepleegd. Sobibor lag destijds in Polen. Ook zijn in Duitsland niet eerder buitenlandse kampbewakers voor de rechter gedaagd. De verdediging zal vragen waarom al die regels nu niet meer gelden.

Had Demjanjuk niet eerder vervolgd moeten worden?

De Duitse justitie heeft de afgelopen vijftien jaar meer dan eens het dossier-Demjanjuk bestudeerd. Telkens kwam ze tot de conclusie dat er voor vervolging te weinig bewijs was. Er zijn sindsdien geen wezenlijk nieuwe bewijzen opgedoken.

Hoe ziek is Demjanjuk?

De rechtszitting begon met een medische verklaring. Demjanjuk lijdt onder veel ouderdomskwalen, maar volgens de artsen is de 89-jarige wel in staat om per dag twee maal negentig minuten de zitting te ondergaan.

Mag Demjanjuk de gevangenis in?

De gerechtsartsen hebben niet gezegd dat Demjanjuk gezond genoeg is voor gevangenisstraf. Maar, zo verklaarde mede-aanklager en Sobibor-overlevende Jules Schelvis gisteren: „Ik wil alleen dat hij veroordeeld wordt. Hij hoeft van mij niet in de gevangenis.”

Zal Demjanjuk spreken?

Dat is waar de overlevenden en de nabestaanden op hopen: dat Demjanjuk eindelijk zal spreken en de waarheid zal vertellen. Dan is voor hen het proces al geslaagd. Maar de kans dat dat zal gebeuren, is gering. Demjanjuk zag er gisteren erbarmelijk uit. Het leek nauwelijks tot hem door te dringen wat er gebeurde.

John Demjanjuk wordt aan het eind van de eerste zittingsdag op een stretcher de rechtszaal uitgedragen. (FOTO AFP ) Beeld AFP
John Demjanjuk wordt aan het eind van de eerste zittingsdag op een stretcher de rechtszaal uitgedragen. (FOTO AFP )Beeld AFP

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden