De aandacht moet er even bij

Wie denkt aandachtig zijn vakantiefoto's door te nemen en tegelijkertijd met een schuin oog een boek te kunnen lezen schat zijn hersenen te hoog in. Het is van tweeën één: foto of woord, je kunt de betekenis van woorden niet verwerken zonder aandacht.

Onder redactie van Joep Engels

Dat laatste is wel vaak verondersteld door psychologen. Ons schuine oog van boven zou op de automatische piloot woorden mét hun betekenis registreren. Desgevraagd weet een niet oplettende toeschouwer zich immers te herinneren dat het reclamebord dat hij gisteren passeerde hem vroeg 'Ben je drank de baas?', terwijl zijn ogen toch volledig werden opgeslokt door het landschap.

Kan niet, beweren Britse en Amerikaanse neurologen vandaag in Science. Hoe je ogen, dus je hersenen, ook het landschap in turen, de aandacht móet even door de drankvermaning zijn gevangen. Een holle blik op het reclamebord 'ziet' wel letters maar kent geen betekenis toe. De hogere cognitieve centra doen blijkbaar niet mee aan de registratie. Het is dus niet zo dat je onaandachtig waargenomen woorden snel weer vergeet, je neemt ze helemaal niet op.

Dat tonen de neurologen aan met een ingenieuze proef, waarbij de hersenactiviteit van proefpersonen tot op de nanometer werd vastgelegd. Zij lieten foto's met daarop woorden geprojecteerd in een flinke vaart over een beeldscherm lopen. Deelnemers moesten hun aandacht beurtelings op de foto's of de woorden richten.

Dat verschil is goed te zien in de hersenactiviteit. Bij het kijken naar foto's heerst er topdrukte in verschillende visuele gebieden in beide hersenhelften, terwijl bij aandacht voor foto's vooral lampen gaan branden in specifieke taalgebieden in de linker hemisfeer.

Maakt cerebrale onoplettendheid voor woorden je er ook werkelijk blind voor? De hersenen merken de letters in elk geval wel op, net als ze in eerdere experimenten oog bleken te hebben voor her en der opduikende prikkels, zoals lichtflitsen, gekleurde rasters of bewegende stippen. Maar dat zijn (taal)betekenisloze prikkels.

Vraag is of onopmerkzaam waargenomen letters in diezelfde betekenisloosheid als van een nietszeggende stip blijven steken. Dat maten de neurologen door over de foto's soms normale woorden, en op andere momenten abracadabra van louter medeklinkers te projecteren.

Als de proefpersonen werd gevraagd acht te slaan op de woorden - en niet op de foto's - dan lichtten in hun hersenen bij betekenisvolle woorden beduidend meer kamers op dan bij het ratjetoe van medeklinkers. Als je de hersenactivteit van een medeklinkermix aftrekt van die bij een normaal woord, weet je ongeveer welk deel van de hersenen aan de registratie van de woordbetekenis meewerkte.

Vervolgens richtten de proefpersonen alle aandacht op de foto's. Ook nu ging het licht aan in enkele spelonken, die met de registratie van letters te maken hebben, maar in de corticale gebieden, zeg maar de 'kenners' in ons hoofd, bleef het zowel bij het langstrekken van echte woorden als van onzin compleet donker. De hersenen merkten het verschil niet op, ze zien de woorden wel maar kunnen ze niet lezen zonder dat het hoofd erbij is. Hier is dus geen sprake van geheugenverlies uit onoplettendheid, schrijven de neurologen, maar van pure blindheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden