De 17de eeuw is pas echt van belang

De ’canon van de Nederlandse cultuur en geschiedenis’ moet de Nederlander behoeden voor onwetendheid over z’n identiteit.

door Gerrit van den Berg

In Drenthe ligt het begin van de geschiedenis van de Lage Landen. Althans, volgens de samenstellers van de canon. Vijfduizend jaar geleden werden daar de hunebedden gebouwd, en die zijn vandaag de dag nog altijd te bekijken tijdens een geschiedenisles. Het is een voorbeeld van de werkwijze van de commissie die de canon samenstelde. Bij elk van de vijftig ’vensters’, zoals de commissie ze noemt, staan verwijzingen naar excursies of jeugdboeken die de geschiedenis tot leven brengen voor de geïnteresseerde scholier.

Van de hunebedden in Drenthe schiet de canonlezer met een enorme sprong naar de Romeinse tijd, om vervolgens samen met de missionaris Willibrord en keizer Karel de Grote de Middeleeuwen binnen te stappen. Die tijdsprongen zijn aanvankelijk fors, en dat is ook niet vreemd. Over de vroegste geschiedenis van het gebied dat we nu Nederland noemen, is immers weinig bekend. De Lage Landen vormden toen een uithoek van Europese keizerrijken en voor de bewoners van dit drassige moeras was vaak alleen hun directe omgeving van belang.

Erasmus van Rotterdam is het negende ’venster’ dat in de canon centraal wordt gesteld. Ondertussen is er bijna 4500 jaar voorbij en we zijn beland aan het einde van de Middeleeuwen. Erasmus had, zo schrijft de canon, een ingewikkelde relatie met zijn geboortegrond. Hij noemde zich weliswaar Erasmus van Rotterdam, maar tegelijkertijd liet hij zich negatief uit over de boerse manieren van zijn stad- en landgenoten. Erasmus was een ware internationale humanist. In het opkomende conflict tussen de kerkhervormers en de katholieke kerk wilde hij geen keuze maken. Juist dit conflict vormde een van de oorzaken van het ontstaan van Nederland.

De 16de en 17de eeuw waren de kraamkamer van Nederland. Heroische verhalen over de Opstand tegen Spanje of de Gouden Eeuw, waarin Nederland de zeeën domineerde, zijn er genoeg te vinden. En natuurlijk was dit de periode waarin Nederland op cultureel vlak schitterde, zo getuigen onder meer de schilderwerken van Rembrandt. Voor de samenstellers van de Nederlandse canon is dit dan ook een rijke periode om uit te putten. De 16de eeuw is met vier vensters al wat ruimer bedeeld dan eerdere eeuwen, maar de 17de eeuw blijkt met tien vensters pas echt van belang.

Bekende perioden uit de Nederlandse geschiedenis, zoals de Opstand, worden aan de hand van belangrijke momenten of personen toegelicht. De Beeldenstorm raast in 1566 over de Lage Landen en krijgt ruimschoots de aandacht in de canon. Katholieke kerken en kloosters worden bestormd en geplunderd, en de Godsdienststrijd die zo belangrijk was bij het ontstaan van Nederland, barst in alle hevigheid los.

Bij de geboorte van Nederland was Willem van Oranje de belangrijkste verloskundige. Al eeuwen staat hij bekend als ’de vader der vaderlands’ „Zelf heeft hij die zelfstandige staat nooit voor ogen gehad”, vertelt de canon aan de nietsvermoedende lezer. Zijn droom was om de zeventien Bourgondische Nederlanden onder adellijk bestuur te brengen en de religieuze verschillen op basis van verdraagzaamheid op te lossen. In zijn beleving hoorde het huidige België voluit bij die Nederlanden. Niet ten onrechte: op cultureel, economisch en bestuurlijk gebied was Vlaanderen altijd het middelpunt van de opstandige provincies geweest.

Toen Willem van Oranje in 1584 werd vermoord, leek de Opstand te zijn mislukt. Oranje had ogenschijnlijk niets bereikt. Niets bleek minder waar. Nog geen 25 jaar later hadden de opstandige provincies zich ontwikkeld tot een nieuwe staatsvorm: de Republiek. Deze staat begon in de ontluikende 17de eeuw direct aan een bloeiperiode, die in de canon uitgebreid aan bod komt.

In de Tweede Kamer schreef premier Balkenende de VOC-tijd veel dynamiek toe. Die staat ook centraal in de bijdrage in de canon.

Hollandse en Zeeuwse kooplieden overtroefden de Portugezen en maakten de Engelsen jaloers. „Hier kan iets groots verricht worden”, schreef Jan Pieterszoon Coen aan de bewindvoerders thuis. De canon besteedt hier geen aandacht aan de negatieve kanten van de Hollandse ondernemingen overzee. Een verwijt dat ook Balkenende in de Tweede Kamer kreeg toen hij hoog opgaf over de VOC. De potentiële gevoeligheid van deze canon staat daarmee al bij voorbaat vast.

Sommige kopstukken zijn waarschijnlijk onomstreden. Al impliceert elke keuze natuurlijk afvallers. Er is er ruimte voor grote namen zoals de internationale jurist Hugo de groot, schilder Rembrandt van Rijn, zeeman Michiel de Ruyter en filosoof Spinoza. Maar Eise Eisinga ,die in Franeker in de 18de eeuw een planetarium bouwde, zal bij veel mensen minder bekend zijn. Hij staat symbool voor de Verlichting in Nederland, die volgens de canon aanmerkelijk minder radicaal was dan de Franse, radicale variant.

De ontwikkelingen in Frankrijk hadden echter wel grote invloed op Nederland. Napoleon Bonaparte was zeker geen Nederlander, maar de Franse invloed was tijdens de zogenoemde Franse tijd zo groot dat de commissie Napoleon toch een plaats in de canon heeft gegeven.

Ontwikkelingen die zich overal in Europa voordeden, hadden ook in Nederland grote invloed. De eerste spoorlijn tussen Amsterdam en Haarlem staat symbool voor de versnelling die zich in de 19de eeuw overal voordeed. In 1848 kwam de grote grondwetsherziening tot stand.

De commissie koos er hierbij opvallend genoeg niet voor om de opsteller Thorbecke als uitgangspunt te nemen, maar de Grondwet zelf. Hiermee werd het wel mogelijk om meerdere herzieningen aan de orde te stellen, tot die van 1919, toen vrouwen actief kiesrecht kregen.

Sociale kwesties zoals de vrouwenemancipatie worden ook in de canon aan de orde gesteld. Naast het verzet tegen de kinderarbeid en de aanklacht in het boek ’Max Havelaar’ tegen de wantoestanden in Indië, neemt Aletta Jacobs haar plaats in de geschiedenisboekjes in. Zij werd in 1871 als eerste vrouw toegelaten tot een Nederlandse universiteit. Ze benaderde de toenmalige eerste minister Thorbecke persoonlijk omdat ze graag arts wilde worden. Thorbecke vond het goed. Hij stuurde zijn positieve antwoord echter niet aan Aletta zelf, maar aan haar vader.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog was Nederland neutraal. De commissie besefte echter terdege dat de Nederlandse geschiedenis zo verbonden is met de Europese, en zelfs aan die van de wereld, dat een vermelding onmisbaar was.

Een Nederlands fenomeen met internationale uitstraling zoals De Stijl mag andersom ook niet in de canon ontbreken. Kunstenaars en architecten zoals Piet Mondriaan en Gerrit Rietveld genieten tot ver over de grenzen bekendheid.

Een internationale kwestie die Nederland niet onberoerd liet, was de Tweede Wereldoorlog. Bezetting en bevrijding staan centraal in één venster van de canon. Een ander venster handelt over Anne Frank. Zij staat symbool voor een element van de oorlog dat velen in het geheugen gegrift staat: de jodenvervolging.

De periode van 1950 tot het heden komt het meest uitgebreid aan de orde. Tien vensters voor ruim vijftig jaar. Willem Drees is de enige premier die de canon heeft gehaald. Hij staat symbool voor de verzorgingsstaat, die hij mede heeft opgebouwd en waar zijn naam nog aan verbonden is.

De uitdrukking ’trekken van Drees’, zoals men vroeger over de AOW sprak, wordt – als het aan de samenstellers van de canon ligt – voorgoed vereeuwigd.

Via vensters als de watersnoodramp en schrijfster Annie M.G. Schmidt eindigt de canon bij Europa. Zes Europese landen begonnen hun samenwerking vlak na de oorlog, en voor Nederland lijkt een toekomst zonder Europa ondenkbaar.

Eindigen met de Europese samenwerking is een boodschap die tegenstrijdig lijkt met zoiets als een ’Nederlandse’ canon. Maar, zo lijkt de commissie te zeggen, voor een open land als Nederland is de internationale dimensie juist een deel van de nationale ’culturele identiteit’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden