David Hume relativeert de ernst van de filosofie

De Schotse filosoof David Hume (1711-1776) is een van de grootste verlichtingsdenkers van de 18de eeuw. Deze maand verschijnt de eerste Nederlandse vertaling van zijn standaardwerk ’A Treatise of Human Nature’. De Vlaamse schrijfster en filosofe Patricia de Martelaere (1957) promoveerde op Hume.

Wanneer kwam u voor het eerst in aanraking met Hume?

„Dat was tijdens de colleges van Herman De Dijn die later de promotor van mijn proefschrift zou worden. Het lag uiteraard mede aan De Dijn, maar wat mij zo aansprak in Hume was zijn zin voor relativering, eerst en vooral van de filosofische ernst zelf.”

Wat fascineert u in Hume?

„Dat is zijn extreme scepsis die de ’zekerheden’ van de wetenschap ondergraaft, zonder dat hij daarmee de menselijke ambitie tot wetenschapsbeoefening wil opgeven. De titel van mijn proefschrift was ’Hume’s ’gematigd’ scepticisme: futiel of fataal?’.

Mijn stelling was dat Hume’s scepticisme beide tegelijk is. Het is fataal omdat het radicaal is: we weten niet met zekerheid of de buitenwereld echt bestaat, of ons ’ik’ wel een echte identiteit heeft en of de zon morgen wel opkomt. Tegelijk zijn al deze overwegingen theoretisch en dus futiel. Zodra de filosoof zijn werkkamer verlaat, is hij zeker van het bestaan van de trap die hij afdaalt, en legt hij vol vertrouwen zijn kleren klaar voor de volgende dag. De natuur in ons is kennelijk verstandiger dan ons ’verstand’.”

Heeft hij uw kijk op het leven veranderd?

„Zoveel dingen hebben mijn kijk op het leven veranderd. Wat ik mij vooral uit Hume herinner, is dat je beter voorzichtig kunt zijn in causale gevolgtrekkingen. De menselijke neiging om een causaal verband te zien tussen dingen die alleen maar ruimtelijk en tijdelijk in elkaars buurt liggen, is bijzonder groot. Een voorbeeld: ik heb hoofdpijn en neem een aspirine. Een uur later is mijn hoofdpijn over. Komt dat door de aspirine? In vele andere gevallen gaat mijn hoofdpijn ook over. De mens, net als het dier, is goedgelovig: het volstaat dat je twee fenomenen een paar keer ziet samengaan opdat je spontaan het een tot oorzaak van het ander promoveert.”

Wat is Hume’s belang geweest?

„Hume bekleedt in de geschiedenis van de westerse continentale filosofie veelal een marginale plaats. Hij is vooral bekend als voorloper van de grote Immanuel Kant, die naar eigen zeggen door Humes lectuur werd wakker geschud uit zijn ’dogmatische sluimer’. Hume’s filosofie weegt voor het hedendaagse denken veel zwaarder door dan die van Kant. De twee basiskenmerken van zijn denken gelden ook als karakterisering van de twintigste eeuw: scepticisme en naturalisme.”

Wat vindt u van een Nederlandse vertaling van ’A Treatise’?

„Ondanks mijn enthousiasme voor Hume moet ik bekennen dat ik niet goed weet wat het belang zou kunnen zijn van een vertaling. De enige reden voor mij is dat het hier gaat om een van de klassiekers van de westerse filosofie. Het werk is ontegensprekelijk filosofisch belangrijk en verdient ten volle een filosofische analyse, maar het is ook bijzonder moeilijk in zijn formulering en opbouw. Zijn ’Enquiries’ zijn aanzienlijk vlotter leesbaar.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden