'Dat verkrachters vrijuit gaan, is een dagelijkse kwelling'

interview Juist nu de beruchte rebellenbeweging M23 is verslagen, is gerechtigheid van belang, zegt gelauwerde Congolese arts. 'We moeten dit momentum benutten.'

Wereldwijd wordt Denis Mukwege geprezen om de hulp die hij verkrachte vrouwen in Oost-Congo biedt. Onlangs was hij even in Nederland om te spreken op een conferentie over vrede en gerechtigheid in Congo.

U kent de gevaren in Oost-Congo als geen ander; vorig jaar dook u onder in Brussel na een mislukte aanslag op uw leven. Hoe gaat het sinds u terug bent?

"Ik ben heel goed opgevangen door de gemeenschap, maar ik ben veel beperkter in mijn bewegingsvrijheid dan vroeger. Toen reisde ik de hele regio af naar onze verschillende klinieken. Nu woon ik met mijn vrouw en twee dochters in onze hoofdlocatie, het Panzi-ziekenhuis in Bukavu. Dat staat onder bewaking van overheidsmensen. Ik krijg hier en daar ook escorte van de vredesmilitairen van de Verenigde Naties."

Vorige week was er voor het eerst sinds lange tijd goed nieuws uit Oost-Congo: de beruchte rebellengroep M23 is verslagen, meldden de autoriteiten. Wat merkt u daarvan?

"Het is zo recent dat de effecten voor ons niet meteen merkbaar zijn. M23 was bovendien vooral actief in de provincie Noord-Kivu. Ook al behandelen wij in ons ziekenhuis in Bukavu, in de provincie Zuid-Kivu, ook verkrachtingsslachtoffers uit het noorden en heeft het geweld daar uiteraard effect op ons, hier zijn nog veel andere rebellengroepen actief. Zoals de FDLR, voornamelijk Rwandese Hutu's die na de genocide in buurland Rwanda naar Congo zijn gevlucht, Raia Mutomboki en de verschillende Mai Mai-groepen. In heel Oost-Congo zijn bij elkaar wel veertig rebellengroepen die misdaden blijven plegen. Verder hebben we te maken met een afwezige staat en een ongedisciplineerd leger."

Het leger lijkt nu de zaakjes op orde te hebben, anders was het toch nooit gelukt om M23 eindelijk te verslaan?

"Er is verbetering; meer structuur, meer soldij en materieel. Maar het leger blijft een gevaarlijke samenstelling hebben; het zit vol ex-kindsoldaten en ex-rebellen. Hoe kun je jongeren die gehersenspoeld zijn, die jarenlang te horen hebben gekregen dat ze met een wapen macht, rijkdom en vrouwen kunnen krijgen, opnieuw wapens geven om de bevolking te beschermen? Het huidige succes van het leger is vooral te danken aan de internationale gemeenschap, die eindelijk actie heeft ondernomen tegen Rwanda, die M23 aanstuurde om controle te krijgen over de grondstoffen in Oost-Congo. De sancties tegen Rwanda hebben M23 zodanig verzwakt, dat ze verslagen konden worden. En daarin heeft de nieuwe interventiebrigade van de Verenigde Naties weer een hele grote rol gespeeld."

Maar ziet u door al deze ontwikkelingen eindelijk kans op vrede, zoals het overal klinkt?

"Werkelijke vrede kan er alleen komen als de hele regio zich daarvoor inzet. Rwanda, Oeganda, Burundi; Congo wordt omringd door elf landen die direct of indirect bij het conflict betrokken zijn en economische belangen hebben in Oost-Congo. Ook moeten vertegenwoordigers van alle rebellengroepen deelnemen aan de vredesgesprekken, niet alleen M23. Maar echte vrede kan er alleen zijn als er gerechtigheid komt, juist ook nu M23 verslagen is. Dat was mijn boodschap in Nederland tijdens een conferentie met onder anderen Congolese rechters en rechters van internationale tribunalen: de slachtoffers van de burgeroorlog in Oost-Congo kunnen niet verder als er straffeloosheid bestaat. Er lopen zoveel oorlogs- en verkrachtingsmisdadigers vrij rond."

Hoe kunnen zij ongestraft blijven?

"Er is een groot gebrek aan rechters in Oost-Congo. Maar vooral het gebrek aan wil staat vervolging in de weg. Veel van de misdadigers hebben banden met de legertop en de machthebbers. De aanslag op mij is ook nog niet opgelost, er is geen onderzoek geweest. Wij helpen vrouwen die meerdere malen verkracht zijn niet alleen medisch en mentaal te helen. Ruim 2000 vrouwen hebben de mogelijkheid om via ons de daders te vervolgen aangegrepen. Het idee dat hun verkrachters, niet de grote namen, maar de buurman bij wijze van spreken, vrijuit gaan is voor deze vrouwen een dagelijkse kwelling. Ik heb ook veel vrouwen zien sterven die nooit gerechtigheid hebben gezien. Op zulke momenten mis ik de verontwaardiging van de internationale gemeenschap.

"Waarom is er bijna 20 jaar na het uitbreken van deze oorlog nog geen speciaal tribunaal voor Congo, zoals voor Rwanda? Ruim 5 miljoen doden, ruim 100.000 verkrachtingen, waarom gebeurt er niks?"

Hoe groot is het probleem van verkrachtingen nog?

"Er zijn nog talloze rebellen actief die vrouwen op gruwelijke wijze verkrachten en verminken. Dat gebeurt nog dagelijks. Wij hebben sinds de oprichting van het Panzi-ziekenhuis (1999) al 40.000 vrouwen behandeld voor de vreselijke gevolgen van seksueel geweld; maar eigenlijk moeten we van die term af."

Wat is er verkeerd aan de term seksueel geweld?

"Met seks heeft het niks te maken. Wat het nieuwe woord moet zijn? Dat is niet aan mij. Sommige vrouwengroepen spreken van femicide; genocide gericht op vrouwen. Ik noem het verkrachting met extreem geweld. Het is een oorlogstactiek, bedoeld om complete gemeenschappen te traumatiseren. De verkrachtingen zijn uiterst wreed en publiekelijk. Vaders moeten bijvoorbeeld toekijken hoe hun dochters gepenetreerd worden met de loop van een geweer. Mannen verstoten vervolgens hun vrouwen, gemeenschappen vallen uit elkaar. De vrouwen krijgen aids, wat ze over kunnen dragen op hun kinderen. Dit geweld werkt generaties lang door."

Hoe kunnen deze misdaden tegen vrouwen tegen worden gegaan?

"We moeten mannen bij de strijd tegen verkrachting betrekken. Nu richt alle preventie en nazorg zich vooral op vrouwen. Mannen moeten het ook veroordelen en daders moeten psychische hulp krijgen. Daar werken wij ook aan: klinieken waar mensen álle hulp krijgen; fysyiek en mentaal. En ex-kindsoldaten, die ook verkracht hebben, horen niet in het leger. Laat ze wegen en scholen bouwen om weer nuttig te zijn en eigenwaarde te krijgen. Ook heel belangrijk: er moeten meer vrouwen bij de politie en het leger. Ik hou hoop. Zeker nu M23 is verslagen en Rwanda tot de orde is geroepen, we moeten dit momentum benutten."

Vorig jaar liep u de Nobelprijs voor de vrede mis. Erg?

"Voor mij persoonlijk niet. Ik doe dit werk niet om prijzen te krijgen. Voor de aandacht voor Oost-Congo, die de terechte verontwaardiging bij het grote publiek had kunnen vergroten, is het wel erg."

Wie is Denis Mukwege?
Denis Mukwege (Zuid-Kivu, 1955) studeerde medicijnen in Burundi. In 1999 richtte hij het Panzi-ziekenhuis op in de Congolese stad Bukavu. Daar specialiseerde hij zich in de behandeling van slachtoffers van seksueel geweld. Voor zijn werk kreeg hij internationale prijzen als de Olaf Palme Prijs en de Mensenrechtenprijs van de Verenigde Naties. Ook werd hij genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden