Dat Verdrag van Amsterdam moesten we maar uitstellen

Al degenen die hoopten dat volgende week op de Europese top een Verdrag van Amsterdam gesloten zou worden dat Europa democratischer en duurzamer zou maken, komen van een koude kermis thuis. Misschien kan de toegenomen kracht van de sociaal-democraten in Europa op een volgende top beter tot gelding worden gebracht. De auteur is medewerker van de Groene fractie in het Europees Parlement.

In de 'nacht van de lange messen' tijdens de Top van Amsterdam zullen vooral de machtspolitieke aspecten aan bod komen. Leveren de grote EU-landen definitief een van hun twee Euro-commissarissen in en krijgen zij in ruil daarvoor een groter stemmengewicht in de Raad van ministers? Pikt Nederland een graantje macht mee als grootste van de kleine landen? Zo'n 90 procent van de contouren van het nieuwe EU-verdrag zijn echter nu al duidelijk. Vanuit progressief perspectief zullen de resultaten beoordeeld worden aan de hand van de vooruitgang op drie uitgangspunten: hoe duurzaam, democratisch en doelmatig wordt Europa?

De 140 pagina's voorstellen van het Nederlands voorzitterschap maken duidelijk dat er wat betreft een duurzaam Europa voornamelijk sprake is van cosmetica. De woorden 'duurzame ontwikkeling' worden in de preambule van het nieuwe Verdrag opgenomen. Maar de milieugarantie wordt niet versterkt. Landen die verdergaande milieumaatregelen willen invoeren of handhaven blijven afhankelijk van het oordeel van de Europese commissie en het Europese Hof. Denemarken heeft 1500 pagina's tekst naar Brussel gestuurd ter verdediging van hun goed functionerende statiegeldsysteem voor drankflessen. De omgekeerde wereld! De milieukampioenen moeten hun onschuld bewijzen.

De nieuwe grondwet van de EU wemelt van de terreinen waar gekwalificeerde meerderheidsstemmingen in de Raad van ministers worden geïntroduceerd. Alleen niet op het gebied van de Europese ecotax. Het Nederlandse voorzitterschap heeft zich er niet hard voor gemaakt. Net als in 1991 heeft Nederland het energiehoofdstuk verdonkeremaand. Geen Europese vingers aan 'ons' aardgas! Maar een effectief Europees energiebeleid wordt zo om zeep geholpen en de bestaande Europese bevoordeling van atoomstroom blijft in stand.

Een duurzame samenleving kan alleen worden opgebouwd als de werkloosheid, prioriteit nummer één van de bevolking, fors wordt teruggedrongen. Maar ook hier overheerst de make-up. Het blijven de lidstaten, die elk apart hun werkgelegenheidsbeleid voeren. De gezamenlijke Europese maatregelen blijven tandeloos, want ze mogen geen harmonisatie van wetten en regelgeving betekenen.

Fiscale erosie

Ondertussen gaat de fiscale erosie binnen de EU steeds sneller. Een wedloop tussen de EU-landen met als resultaat dalende belastinginkomsten voor alle landen. Prof. Peter Essers van de KUB in Tilburg heeft het voor de Europese commissie uitgezocht. De komst van de Euro verscherpt de belastingconcurrentie. Op het terrein van de indirecte belastingen (BTW, accijnzen) is er sprake van harmonisatie. Bij de directe belastingen niet, daar neemt de concurrentie toe.

Enkele voorbeelden. Nederland verlaagt de belasting op internationale beleggingsfirma's. Duitsland boos. Ierland kent slechts 10 procent belasting op de factor kapitaal. Al eenderde van de Ierse economie draait op multinationals die van deze regeling profiteren. In een rapport van Euro-commissaris Monti wordt uitgerekend dat tussen 1980 en 1994 de belasting op de factor kapitaal in de EU met 9 procent gedaald is, terwijl de belasting op de factor arbeid met 6 procent is gestegen!

Het Paarse kabinet negeert al deze signalen en gaat verdoofd door het succes van het poldermodel verder met het prediken van beleidsconcurrentie tussen EU-landen. De gewone werknemer, niet zo mobiel als de multinational, is het haasje. Meer belasting betalen en minder werkgelegenheid.

Op sociaal-economisch gebied is eveneens gekwalificeerde meerderheidsbesluitvorming nodig om tot Europese minimumnormen voor minimumloon en bijstand te komen. Een voorbeeld van sociale dumping: Een fabrikant van damesondergoed uit Saarland stuurt het textiel voor een laatste bewerking naar Portugal. Dat kost deze ondernemer inclusief de vrachtauto 11 000 DM, tegen in Duitsland 49 000 DM. Zelfs bij invoering van de Groene voorstellen voor een energie- en een mobiliteitsheffing blijft de uitbesteding in Portugal goedkoper. Dat komt doordat het minimumloon in Portugal sinds zijn invoering in 1975 niet meer is verhoogd.

Een Europese richtlijn dat het minimumloon ten minste 50 procent van het gemiddelde loon van het betreffende EU-land moet bedragen is nodig om dit soort praktijken van sociale dumping tegen te gaan. Maar in het voorgestelde Verdrag van Amsterdam wordt expliciet gekwalificeerde meerderheidsbesluitvorming voor sociale zekerheid uitgesloten. Ook hier geven de socialisten niet thuis.

Wordt de EU democratischer door het nu voorliggende verdrag? Nee, voor asielpolitiek, vluchtelingenpolitiek, immigratiepolitiek en criminaliteitsbestrijding lijkt de meest waarschijnlijke uitkomst besluitvorming met gekwalificeerde meerderheid van stemmen in de Raad van ministers, zonder dat het Europees parlement medebeslissingsrecht krijgt. Het EP kan advies geven, maar hele lidstaten en nationale parlementen zullen buitenspel worden gezet. Het Verdrag van Maastricht introduceerde deze ondemocratische procedure voor het gebied van de buitenlandse poltiek. Het Verdrag van Amsterdam verandert hier niets aan. Op het gebied van landbouw is deze ondemocratische gang van zaken al heel lang 'gewoon'. Misschien dat het Verenigd Koninkrijk voet bij stuk houdt en alleen besluitvorming met eenparigheid van stemmen toelaat voor Europees justitiebeleid. Dat zal betekenen dat de nationale parlementen controle behouden op dit gebied, maar de effectiviteit van het Europees justitiebeleid zal naar nul tenderen.

Wordt de besluitvorming in de EU doelmatiger? Op veel beleidsterreinen van de EU wordt nu stemming met gekwalificeerde meerderheid in de Raad van ministers mogelijk. Op deze terreinen wordt de EU effectiever. Al blijven er ook heel belangrijke gebieden waar de eenstemmigheid gehandhaafd blijft. Een doelmatige EU is een absolute voorwaarde voor de uitbreiding van de EU met Oost- Europa tot een unie van 25 of zelfs 30 landen aan het begin van de volgende eeuw.

De vraag dient gesteld te worden of besluitvorming met gekwalificeerde meerderheid - ongever tweederde van de stemmen - wel goed genoeg is. Bijvoorbeeld op milieugebied moeten nu zes progressieve landen (Denemarken, Zweden, Finland, Oostenrijk, Duitsland en Nederland) proberen om vijf of zes middenmoters mee te trekken om scherpere milieumaatregelen erdoor te slepen. Na de uitbreiding wordt de krachtsverhouding zes tegen negentien of vierentwintig! Daarom zou op het gebied van milieu een gewone meerderheid van stemmen voldoende moeten zijn. Om de EU na de uitbreiding doelmatig te houden zijn gewone meerderheidsstemmingen nodig.

Nu kent de EU 23 verschillende besluitvormingsprocedures. Noch doelmatig noch democratisch. In het nieuwe Verdrag wordt een poging gedaan het aantal besluitvormingsprocedures tot drie terug te brengen: co-decisie tussen ministerraad en EP, toestemming van het EP bij internationale verdragen en raadpleging van het EP.

Wachten

Met het voorliggende ontwerpverdrag van Amsterdam wordt de EU noch duurzamer, noch democratischer, maar wel doelmatiger. De PvdA bij monde van woordvoerder Maarten van Traa heeft - in de nota 'Voorbij de waterlinie' - de conclusie getrokken dat de democratie in Europa maar een aantal jaren moet wachten en dat doelmatigheid voorgaat. Dat is een gevaarlijke misvatting. Doorgaan op deze ondemocratisch weg zal het euro-scepticisme alleen maar aanwakkeren.

De conclusie kan niet anders luiden dan dat het beter is om nog een half jaar verder te onderhandelen om het nieuwe EU-verdrag duurzamer en democratischer te maken. De uitbreidingsonderhandelingen met de tien kandidaat-landen uit Oost-Europa kunnen best een half jaar wachten. Dat zullen sowieso langdurige onderhandelingen worden, die niet voor 2002 of zelfs 2005 zullen worden afgesloten.

Een ander argument: de nieuwe progressieve regeringen van Engeland en Frankrijk hebben nog niet de tijd gehad om hun stempel op de onderhandelingen te drukken. De regering-Blair is voorstander om het EP op bepaalde gebieden meer rechten te geven. Datzelfde geldt voor de nieuwe Franse regering.

Voor Kok, Van Mierlo en Patijn telt nog maar één doel: een nieuw EU-verdrag in Amsterdam. De inhoud van het nieuwe verdrag verdwijnt achter de horizon. Maar voor de Europese burgers is de inhoud van de nieuwe 'grondwet' van de EU van wezenlijk belang. Als het nieuwe verdag eenmaal is uitonderhandeld, dan is een raadplegend referendum in Nederland op zijn plaats. Dat zal de betrokkenheid van de burger bij het proces van Europese integratie vergroten. Partijen en partijleiders dienen het volk in een rechtstreekse confrontatie te overtuigen dat dit een goed verdrag is. Maar uitgerekend de kampioen van het referendum, D66, laat het hier afweten.

VVD-leider Bolkestein bespeelt de eurosceptische gevoelens. De Nederlandse staat mag niet worden opgeheven. Op veel terreinen is de nationale staat allang een mythe geworden. De naakte waarheid achter Bolkesteins euro-scepticisme is de rechtse opvatting dat de EU beperkt moet worden tot een groot vrijhandelsgebied. Voor het behoudende deel van de politiek is Europa af. De interne markt is er en de Euro komt eraan in 1999. Verdieping van Europa is in deze kortzichtige opvatting overbodig.

Het CDA kiest gelukkig de kant van de progressieven, dat verdieping van de EU nodig is. Op instigatie van de christendemocratische leider Kohl wordt nu geprobeerd om populaire rechtse thema's als criminaliteit, drugs en immigratiepolitiek in het nieuwe EU-verdrag onder te brengen. De achterliggende gedachte is dat op die manier het draagvlak onder de bevolking voor verdergaande Europese integratie wordt vergroot. Misschien, maar de beste manier om het tanende draagvlak voor de Europese integratie te vergroten is het tegelijkertijd vooruitgang boeken met het duurzamer, democratischer en doelmatiger maken van Europa.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden