'Dat lege gevoel heeft mij gered'

Na ruim 25 jaar procederen kreeg Jan Schutte eindelijk genoegdoening. Het autoschadebedrijf waar hij in 1989 de schildersziekte OPS opliep, betaalde hem een schadevergoeding. De vreugde was van korte duur; de gemeente claimde een groot deel van de vergoeding.

Het was zo raar. Opeens konden Jan Schutte uit Enschede, nog maar 28 jaar jong, en zijn collega van 26 jaar niet meer op hun benen staan. Alle kracht in hun ledematen leek verdwenen. Dus gingen de twee voorbewerkers in het autoschadebedrijf maar liggen op het dak van de auto die ze moesten schuren. Anders konden ze hun werk niet meer doen. Dit hielden ze natuurlijk niet lang vol. Al snel waren beide jonge mannen zo zwak dat ze zich wel ziek moesten melden.

"Vanaf mijn 15de werk ik al bij autoschadebedrijven. Mijn collega en ik gingen als gekken tekeer. We werkten zo hard, alsof het ons eigen bedrijf was. Prachtig. Toen we ziek werden, zeiden de andere jongens: 'Stel je niet zo aan joh'. Maar ik kon mijn ene been niet meer voor het andere zetten. Ik ging letterlijk door mijn knieën", vertelt Schutte, nu 54 jaar.

Daar begint het schrijnende en uitzonderlijke verhaal van de Enschedeër. Zijn collega werd arbeidsongeschikt verklaard maar Schutte niet, terwijl ze dezelfde klachten hadden. De arts die Schutte beoordeelde meende echter dat hij zich aanstelde en dat er niets aan de hand was. "De uitkeringsinstantie stuurde me gewoon terug naar de garage en zei 'Zet maar een masker op'. Ik droeg altijd al een masker bij het spuitwerk, maar niet bij het afplakken van een auto ofzo."

En dus - terwijl hij ziek was - ging de voorbewerker en autospuiter naar de garage. "Mijn baas stuurde me snel weer naar huis. Hij riep dan: 'Het is hier geen sanatorium'. Ik liep alsof ik dronken was. Mijn collega's maakten er geintjes over en noemden me 'mietje'. Voor mij was het wel duidelijk dat de klachten door het werk kwamen. Mijn vriendin nam het gelukkig ook serieus. Maar verder dacht iedereen dat het psychisch was."

Schutte heeft het Organo Psycho Syndroom (OPS), ook wel schildersziekte genoemd. Dat is een aantasting van het zenuwstelsel veroorzaakt door het inademen van agressieve vluchtige oplosmiddelen zoals terpentine en aceton. De gevolgen zijn moeheid, vergeetachtigheid, concentratiestoornissen, duizeligheid en hoofdpijn. Ook kunnen er karakterveranderingen optreden, zoals agressie.

"Je ziet de ziekte niet aan de buitenkant. Dat is het lastige. Mijn ouders hebben me jarenlang gebeld als ze een vacature zagen waarop ik zou kunnen reageren. Ik vond dat heel vervelend. Ik wil wel werken, maar ik kan het niet. Als ik een uur wat doe, bijvoorbeeld grasmaaien of ramen wassen, ben ik vervolgens drie dagen lang total loss. Als ik had kunnen werken, al was het maar voor halve dagen, had ik dat gedaan. Maar het lukt niet."

Schutte wilde een second opinion, maar die werd geweigerd. "Als ik dezelfde arts had gezien die mijn collega beoordeelde, had ik nu een WAO-uitkering gehad in plaats van bijstand. Zo zuur." Hij nam een advocaat in de arm, tevergeefs. "Mijn verzoeken en klachten werden tot in hoger beroep ongegrond verklaard. Ik kan de woorden 'ongegrond verklaard' niet meer horen." Na tien jaar bezwaarprocedures en procederen nam hij afscheid van zijn advocaat.

In 2002 meldde hij zich bij Bureau Beroepsziekten FNV. "Ik had via via van dit bureau gehoord. Ik wist zeker dat mijn ziekte door het werk komt. We moesten een keer met een zeer agressief afbijtmiddel de muren schoonmaken. Ik weet niet meer wat het was. Het zat in een groot zwart vat. We hadden wel een mondkap op en de afzuiger stond aan, maar we vielen die dag toch bijna flauw van de walmen."

Zijn vriendin met wie hij zes jaar samenwoonde ging al vrij snel bij hem weg nadat Schutte in de bijstand belandde. "Dat de relatie stuk liep, kwam voor een groot deel vanwege onze financiële situatie. We moesten leven van haar minimumloon. Dat gaat niet. Ik kreeg een andere vriendin. Die relatie duurt nu alweer twintig jaar, maar we hebben nooit samengewoond. Dan zou ik mijn bijstandsuitkering kwijt raken en zij verdient ook niet genoeg voor ons beiden."

Bureau Beroepsziekten FNV probeerde voor Schutte een schadevergoeding van het bedrijf los te krijgen. Dat traject duurde dertien jaar. Het halve leven van Schutte staat inmiddels in het teken van rechtszaken. "Het is goed dat ik door de schildersziekte vaak een leeg gevoel heb in mijn hoofd. Dat heeft me gered. Anders zou het maar door- en doorgaan in mijn hoofd. Dat lege gevoel, wat iedereen met OPS wel kent, is best prettig."

Vorig jaar leek even de zon te schijnen voor Schutte. Het autoschadebedrijf besloot - nadat de kantonrechter Schutte gelijk gaf - om 500.000 euro schadevergoeding aan de oude werknemer te betalen omdat hij door het werk ernstig ziek is geworden. De blijdschap duurde maar kort. Al snel klopte de gemeente bij hem aan. Zijn bijstand werd stopgezet. Logisch met zo'n vermogen. Terecht, vindt Schutte. Maar de gemeente Enschede wilde ook een fors deel van zijn schadevergoeding om de bijstandsuitkering die hij de twintig jaren daarvoor heeft ontvangen, terug te vorderen.

"Mijn advocaat adviseerde niet akkoord te gaan met de schikking. Ik moest eerst zeker weten dat de gemeente mijn vergoeding niet zou opeisen. Maar de druk vanuit de gemeente om te tekenen was groot. De gemeente vertelde dat bijstandsgerechtigden wel een prijs uit de loterij mogen houden omdat dat vermogen voor de toekomst is, maar dat dat niet telt voor een schadeclaim. Omdat dat een vergoeding is voor het verleden. Het is niet slim, maar ik heb een handtekening gezet. Ik had zoveel stress. Ik dacht dat ik dood ging. Mijn leven is mij meer waard dan die centen."

Schutte heeft een bedrag overgehouden waarmee hij, tot hij de AOW-gerechtigde leeftijd bereikt, op bijstandsniveau kan leven. De gemeente zegt in een reactie gewoon de wet te hebben uitgevoerd. "We hebben dat zorgvuldig gedaan. We zijn zelfs coulant geweest, want we hadden een groter bedrag kunnen vorderen", aldus een woordvoerder van de gemeente Enschede.

"Het was de verschrikkelijkste tijd uit mijn leven", vertelt Schutte. Dat de gemeente geen hoger bedrag heeft teruggeëist, vindt hij berekenend gedrag. Immers als de gemeente dat wel had gedaan, was de zieke man gewoon weer in de bijstand terechtgekomen. Nu hoeft de gemeente geen uitkering meer aan hem te betalen.

Schutte denkt niet dat hij stappen tegen de gemeente gaat ondernemen. Zijn advocaat zegt dat het juridisch mag wat de ambtenaren doen, dus dat het weinig zin heeft. Dat doet pijn. Schutte: "Mijn collega van destijds heeft ook een schadevergoeding gekregen. Hij mag die houden want hij heeft een arbeidsongeschiktheidsuitkering, geen bijstand. Hij heeft ook een gezin, vrouw en kinderen. Ik heb niets."

De strijd om schadevergoeding voor beroepsziekte is een zware

Het Bureau Beroepsziekten FNV haalde vorig jaar voor 2,6 miljoen euro aan schadevergoeding binnen voor mensen die door hun werk ziek zijn geworden. Dat maakte de FNV vorige week bekend. De vakbond helpt al vijftien jaar lang mensen die ziek worden door het werk. En dat zijn er veel.

Jaarlijks worden circa 50.000 mensen ziek door ongezonde arbeidsomstandigheden. Naar schatting overlijden jaarlijks drieduizend mensen aan een beroepsziekte. "Dat zijn er ruim vijf keer zoveel als in het verkeer", benadrukt Marian Schaapman, directeur van het bureau, dat jaarlijks zo'n vijftig zaken behandelt.

De zaken duren lang. Eerst lag het gemiddelde op zo'n 7 jaar. Nu is dat teruggebracht naar 5 jaar. Een van de langstlopende zaken bij het Bureau Beroepsziekten was die van een croupier met RSI tegen Holland Casino. Die zaak heeft ruim 14 jaar geduurd. Het was het snelste geregeld bij een man die werkte op een scheepswerf en asbestkanker kreeg. Met zes maanden was de schadevergoeding binnen. "Dat is uitzonderlijk. Want een beroepsziekte wordt nagenoeg nooit erkend door de verzekeraar van het betreffende bedrijf", vertelt Schaapman. "Eerst volgt er een discussie tussen onze medisch adviseur en die van de verzekeraar. Dat gaat hard tegen hard. Als bijvoorbeeld iemand de schildersziekte heeft gekregen doordat hij werkte met gevaarlijke stoffen, zegt de tegenpartij al snel dat er sprake is van alcoholmisbruik door de werknemer waardoor hij ziek is geworden."

Het is moeilijk aan te tonen dat een aandoening écht door het werk komt. De meeste kwalen kunnen immers meerdere oorzaken hebben. Als iemand echter kan bewijzen dat er op het werk sprake was van schadelijke arbeidsomstandigheden, dan moet de werkgever aantonen dat hij er alles aan gedaan heeft om problemen daarmee te voorkomen. "Dat is de zorgplicht die een werkgever heeft", verduidelijkt Schaapman. "Dus als een accountant structureel overwerkt en overspannen is geraakt, dan kan de werkgever wel zeggen dat de werknemer een lastige puberende dochter heeft en zijn schoonmoeder net is overleden, maar dat is niet voldoende. Hij moet uitleggen waarom hij er niet voor gezorgd heeft dat de man minder uren werkte."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden