Dat kan toch geen toeval zijn

Veel meer kiezers dan gedacht geloven in complottheorieën. Argumenten helpen niet. Wetenschappelijk bewijs evenmin.

Google maar even. De bewijzen liggen voor het oprapen. Dat de Joden, niet Al-Kaida, de aanslagen op de Twin Towers op hun geweten hebben. Of dat de CIA die aanslagen orkestreerde, om een inval in Afghanistan te rechtvaardigen.

Boeken vol werden geschreven met de officiële lezing, maar toch: de helft van de inwoners van New York gelooft dat het anders zit. Er wordt iets achtergehouden. Trouwens: zelfs 20 procent van de als nuchter bekend staande Canadezen denkt niet dat Al-Kaida iets met 11 september 2001 te maken heeft.

André Krouwel en Jan Willem van Prooijen willen maar zeggen: het is geen Nederlands fenomeen. De twee deden hier onderzoek, maar ook in de VS. Binnenkort beginnen ze in Zweden. Ze hebben al een vermoeden wat ze zullen vinden: dat de CIA achter de moord op de Zweedse premier Olof Palme zat. John F. Kennedy, Lady Di en Pim Fortuyn zouden immers ook door geheime diensten vermoord zijn.

"Er gebeurt iets dramatisch. Iets heel ergs. Er is dan even een tekort aan informatie. Er is een tijd geen informatie, te weinig, of elkaar tegensprekende autoriteiten. Nog niet alles is duidelijk. Dan gaan mensen de gaten zelf invullen. Het is altijd zo: hoe groter het trauma, hoe waarschijnlijker het wordt gevonden dat een verborgen macht met een geheime agenda de veroorzaker is. Mensen geloven gewoon niet dat iets toevallig gebeurt", zegt Jan Willem van Prooijen. Hij onderzoekt al jaren complottheorieën, in zijn ogen een onderschat fenomeen. "Voor een gebeurtenis met grote maatschappelijke gevolgen, hebben mensen de neiging ook een grote oorzaak te zoeken."

Zo komen er twijfels. Zoals over de moord op Pim Fortuyn. Het is moeilijk te bevatten dat die werd gepleegd door een enkele doorgedraaide actievoerder, dus zal er wel een complot achter steken. Krouwel: "En dan is het zaak daar bewijzen bij te vinden, zoals: hoe kan het dat de politie er binnen vijf minuten was? Als ik iets heb, is de politie er nooit zo snel."

Complottheorieën zijn er altijd geweest, weet Van Prooijen. Al eeuwen bestaat het geloof dat Joden via geheime genootschappen zouden streven naar wereldoverheersing. Zonder een greintje bewijs hiervoor belandden mensen in de Middeleeuwen op brandstapels en aan galgen. Dus kom bij hem niet aan met verhalen over het 'internettijdperk'.

"Wie heeft er nog nooit gehoord van het verhaal dat de machtigen der aarde geheime plannen smeden op de jaarlijkse, geheime Bilderberg-conferentie?" zegt André Krouwel. Die verhalen zijn er sinds die conferenties er zijn - en dat begon in 1954. Ook het verhaal dat na de Bijlmerramp in Amsterdam mannen in witte pakken bewijsmateriaal verdonkeremaanden stamt van voor internet - 1992. "Internet heeft er alleen voor gezorgd dat traditionele media geen filter meer vormen", zegt Krouwel. "Mensen gaan zelf op zoek naar informatie."

Toen ze de resultaten terugkregen, stuitten ze op een universeel fenomeen: kiezers op de uitersten van de links-rechtsschaal geloven beduidend vaker in samenzweringstheorieën dan anderen. Krouwel: "PVV- en SP-stemmers hebben een sterke behoefte aan eenvoudige oplossingen voor complexe problemen." Ook de aanhang van 50Plus en de Partij voor de Dieren lijkt bijzonder vatbaar, al is Krouwel huiverig om over die kleine partijen te generaliseren, omdat het aantal respondenten dat erop zei te stemmen niet heel groot was. Zo zei 40 procent van de partij 50Plus het verhaal van de witte pakken te geloven, 28 procent van de PVV'ers en 23 procent van de SP'ers.

Complotdenkers hebben vaker een lage opleiding dan mensen die het reguliere verhaal geloven. Maar mensen die geloven in samenzweringen zijn niet per se domme mensen: ze zijn ook te vinden onder hogeropgeleiden.

De onderzoekers vonden nog iets interessants. Complotdenken is niet exclusief voor de politieke vleugels. Neem de stelling 'Politici worden geregeld omgekocht door bedrijven'. Dat gelooft een groot deel van de aanhang van de vier 'complotpartijen': 70 procent van 50Plus, 60 procent van de PVV, 50 procent van de SP en 42 procent van het Partij voor de Dieren-electoraat. Maar ook de kiezers van wat Krouwel 'systeempartijen' noemt, geloven in omkoping en steekpenningen. En niet een klein beetje: Ruim eenderde van de kiezers van PvdA, D66 en CDA.

Krouwel: "Dat kiezers van middenpartijen ook ja zeggen, komt doordat er overlap is. In die partijen zijn vleugels, en een deel van de aanhang twijfelt: zal ik SP of PvdA stemmen? Ik ben zelf lokaal politiek actief geweest en ik herken het beeld: van die mensen die op congressen een motie indienen om bankiers 100 procent belasting te laten betalen. Idioten met hun simpele oplossingen." Dat denkt blijkbaar iedereen in de PvdA-top, vermoedt Krouwel, want veel aandacht wordt er aan de complotvleugel nooit geschonken. Terwijl het toch om een aanzienlijk deel van de achterban gaat.

Afgezien van hun antwoord op twee stellingen over omkoping en klimaat, lijkt de aanhang van christelijke partijen meer immuun te zijn voor complottheorieën. Hoe dat komt, blijft speculeren, want daar hebben de onderzoekers niet naar gevraagd. Krouwel: "Misschien dat de christenen aan hun eigen complottheorie al genoeg hebben. Dat ze zo hoog scoren op de stelling over klimaatonderzoekers is misschien te verklaren uit het feit dat de aanhang van christelijke partijen vaak in rurale gebieden woont en werkt. Daar heerst veel wantrouwen tegen die steedse klimaatalarmisten die boeren het leven zuur willen maken."

Het wordt tijd, betogen Krouwel en Van Prooijen, dat politieke partijen oog krijgen voor het wantrouwen van kiezers. Krouwel: "Als er iets aan de hand is, vraagt de politiek vaak om een onderzoek. Maar er is slechts een klein deel van de mensen echt op zoek naar rationele argumenten." Sterker nog: met feiten schermen, is voer voor het 'wij-zijdenken' dat hoort bij complottheorieën. "Wie eenmaal gelooft dat er iets niet klopt, gelooft ook dat wetenschappers in het complot zitten."

De wetenschap is bij voorbaat kansloos bij complottheorieën, zegt Krouwel. "Wetenschappers kunnen nooit met 100 procent zekerheid zeggen dat iets wel of niet waar is. 'Dus er is een kleine kans? Dus je weet het niet zeker? Dus het kan?' Die discussie verlies je altijd."

"Partijen zouden de factor emotie in hun politieke werk meer kunnen betrekken", stellen Krouwel en Van Prooijen op basis van hun grote onderzoek. Krouwel: "Bijvoorbeeld door invoelend op te treden. Dat deed Diederik Sam-som goed tijdens de laatste campagne."

Er is in Nederland nooit veel onderzoek gedaan naar de rol van emoties in de politiek. Daar komt nu, gelukkig, een beetje verandering in. Want dat bijvoorbeeld angst en boosheid - twee uitingsvormen van dezelfde onzekerheid - een belangrijke rol spelen bij de keus op welke partij je stemt, dat is Van Prooijen en Krouwel genoegzaam duidelijk.

Krouwel: "Ook voor de politieke stabiliteit is het belangrijk om complotdenkers te begrijpen. Politici moeten compromissen sluiten, heel moeilijke besluiten nemen over begrotingen. Bestuurders moeten rekening houden met politiek wantrouwen en de neiging van mensen om als ze het niet volgen te denken: ze doen maar, het is toch een zooitje. Bovendien is het natuurlijk ook heel goed dat mensen machthebbers kritisch volgen."

Van Prooijen wil nog wel kwijt dat het ook uit evolutionair oogpunt helemaal niet zo gek is om zaken te wantrouwen. De neiging om in complotten te denken, hoort waarschijnlijk bij het overlevingsmechanisme. "Als je er steeds vanuit gaat dat in elk bos een roofdier zit, heb je grotere kans te overleven dan als je met opgeheven hoofd dwars door dat bos loopt, omdat je weet dat de kans niet zo groot is dat er daadwerkelijk een roofdier zit."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden