'Dat boompje weg en 't oude spul netjes eruit'

'Door andere ogen', maandagavond van 22.53 tot 23.32 uur op Ned. 1.

Dichtregels die, met vele andere citaten uit zijn werk, de aangrijpende verbale achtergrond vormen bij vergezichten en gevoelige close-ups van het Waallandschap, dat in de documentaire 'Door andere ogen' door een met weemoed gehanteerde camera al geheel aan de bulldozers lijkt te worden prijsgegeven.

Dat langs de grote rivieren een cultuurlandschap naar de knoppen gaat, is niet de opvatting van de technocraten, die aan het woord komen in de aflevering van 'Dokument'. Hun gelukzalig vertrouwen in het 'maken van nieuw landschap' bij de rivierdijkverzwaringen - vastgelegd voordat de commissie-Boertien haar mening gaf - blijft schokkend. Toegegeven, de kaalslag die het versterken van de rivierdijken in het kleinschalige, karakteristieke rivierlandschap teweegbrengt, is niet onopgemerkt gebleven. Vooral nadat de door minister Maij-Weggen van verkeer en waterstaat in het leven geroepen adviescommissieBoertien onlangs vaststelde dat er zachtzinniger met dijk en omgeving moet worden omgesprongen, flitsten dijkbewoners en rivierlandschap weer over het scherm.

Samensteller Albert Elings heeft een nieuwe invalshoek gekozen. Hij kroop in de huid van acht mensen met radicaal verschillende visies op de rivierdijkverhogingen. Mensen, onder wie kunstschilder Willem den Ouden, vermaard bestrijder van de dijkverhogers, en Erik Jan Brans, als cultuurhistoricus evenmin liefhebber van bulldozers, maar ook dijkgraaf Jacob de Jongh, hoofd dijkversterking Jan van Rijnsbergen, technisch tekenaar Niek Warmoltz en landschapsarchitect Els Kolff. De opvattingen van laatstgenoemde groep zijn bijzonder leerzaam voor Nederlanders, die het cultuurlandschap een warm hart toedragen.

Willem van Toorn heeft al eens vastgesteld dat het cultuurlandschap wordt prijsgegeven aan 'een dode lineaal'. Was dat maar waar! Technisch tekenaar Niek Warmoltz, ongetwijfeld een harde werker en brave borst, laat trouwhartig zien dat met de computer is voorgeprogrammeerd wiens huis tegen de vlakte gaat, en over welke boom de hakbijl valt. "Kijk" , zegt hij wijzend op het beeldscherm, "die groene lijn is de oude dijk en die blauwe lijn de nieuwe; en dit is het nieuwe profiel (...) nu kunnen we zien, wat eruit gaat: een boompje hier, een boompje daar, dat oude spul netjes eruit en die molen moet omhoog. Kijk, de nieuwe dijk loopt dwars door dat huis, dus dat moet weg." Niek Warmoltz tikt op een toets, en weg boom, weg huis.

Worden de dijken niet erg recht? Dijkgraaf Jacob de Jongh legt onbekommerd uit dat 'vroeger de dijken ook niet werden gelegd met allerlei bochten erin'. De meeste bochten kwamen na overstromingen, doordat er een nieuw stuk om het stroomgat was gelegd. Ach, is het wel uit te leggen waarom het de behoeders van het cultuurlandschap gaat? "In de manier waarop naar het landschap wordt gekeken, spiegelt zich het bewustzijn af" , zegt de commentaar-stem. En zo is het. Maar Erik Jan Brans, de cultuurhistorische onderzoeker, legt toch geduldig uit: "Elke keer als je een bocht afsnijdt, gaat er een stukje cultureel erfgoed verloren. Want hier zie je overal de sporen van het verleden; de wording van het landschap kun je overal aflezen." Willem van Toorn voegt hieraan toe: "Het landschap van de grote rivieren is als een geschiedenisboek. Elke keer als je er een bladzij uitscheurt, moet je weten wat je aanricht: een gat in de herinnering, geheugenverlies."

Maar wat moet landschapsarchitect Els Kolff, die gelooft in de mogelijkheid van mooie, nieuwe dijken in een nieuw landschap, daarmee aan? Zij zegt warempel: "Met nieuwe uitgangspunten kun je nieuwe landschappen inrichten en manipuleren." Een gruwelijke uitspraak voor de cultuurhistoricus Brans, die vaststelt dat met wegpoetsen van een historisch gegroeid landschap een 'historieloze tijd' aanbreekt. Maar legt dat maar eens uit aan politici, die de beslissingen nemen. De kunstschilder Willem den Ouden: "Die hebben zich er al die tijd geen donder voor geinteresseerd. En toen ze hier zijn geweest - ik zag het aan hun ogen - keken ze naar het landschap als ganzen naar een onweer. Ze zagen niks." Het camera-oog dwaalt langs de puinhopen van gesloopte huizen langs de dijk en dat liedje uit de oorlog klinkt:

Eens zal de Betuwe in bloei weer staan,

nog mooier en voller dan voor heen,

we zullen herbouwen, steen voor steen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden