Column

Dat bestel van ons is zo gek nog niet

Premier Mark Rutte van de VVD en Lodewijk Asscher van de PvdA in de Tweede Kamer. Beeld anp

Wie een politiek bestel wil ontwerpen voor een sterk geïndividualiseerde samenleving moet niet gek opkijken als hij dicht bij ons stelsel van evenredige vertegenwoordiging uitkomt.

Het voorziet in een verfijnde representatie en heeft zowel in vette als magere jaren bewezen de regeerbaarheid van de natie te dienen.

Maar dat is nu het gekke: vrijwel alle voorstellen die in pakweg de laatste halve eeuw zijn gedaan om het stelsel te verbeteren, staan daar haaks op. Ze gaan in de richting van vergroving van de representatie en of ze het land beter regeerbaar maken is onbewezen. De ervaringen in landen met een tweepartijenstelsel, zoals de Verenigde Staten, wijzen daar niet op.

D66 zette vijftig jaar terug de toon voor het in diskrediet brengen van ons stelsel. De partij, volgens oprichter Hans van Mierlo 'een nieuwe politieke existentie van de ontzuilde burger', lanceerde voorstellen, zoals de gekozen premier, die coalitievorming na de verkiezingen moesten tegengaan.

Compromissen

Die coalities met hun compromissen waren er volgens D66 de oorzaak van dat onze parlementaire democratie was 'verstroefd' en allerlei 'euvelen en onbetamelijkheden' vertoonde. Het stelsel leidde in de ogen van Van Mierlo en de zijnen tot ondoorzichtig tot stand gekomen kabinetten die moesten 'schipperen en regeren met weifelende hand'.

Een door de burgers gekozen minister-president zou duidelijkheid brengen. Hij zou op basis van zijn program een kabinet samenstellen en aan de slag gaan. Ja, ja, en het parlement dan, dat D66 juist een sterkere legitimatie wilde geven door invoering van een districtenstelsel? Zo'n constellatie op schipperen was uitgedraaid of was vastgelopen, zoals in Israël is gebeurd dat een tijdje met deze figuur experimenteerde.

Is het sluiten van compromissen dan zo'n euvel? Vanuit 'het gevoel van hachelijkheid' dat de D66-oprichters in beweging bracht, wel ja. Zij wilden openheid en duidelijkheid, zodat de kiezers niet alleen kon stemmen maar ook konden kiezen. Dat die keuze alleen kon worden gemaakt na machtsvorming en compromissen vóór de verkiezingen, bleef onbenoemd of werd niet onderkend.

Verhoging van de kiesdrempel

Het ideaal van de eerste Democraten was een stelsel waarin de kiezer zich 'persoonlijk vertegenwoordigd' zou weten; hun voorstellen dreven van dat ideaal af. Sterker nog, in hun vergrovende opzet zou de 'bewaasde gelijkvormigheid' die zij zo verfoeiden, door noodzakelijke verdichting van de diversiteit dichterbij komen. Hetzelfde geldt voor referenda en verhoging van de kiesdrempel.

Dat laatste instrument is nu weer populair bij de grotere partijen. Premier en VVD-leider Rutte wil er niks van weten, maar zijn partij wil ernaar kijken, in navolging van Edith Schippers, die pleitte voor een 'behoorlijk hoge' drempel, en oud-burgemeester Paul Scholten, die in een proeve van een nieuwe, beknopte Grondwet heeft voorgesteld in twee ronden de grootste zes partijen uit te zeven.

Dat voorstel is zeer rigoureus. Het zou bij de laatste verkiezingen vrijwel zeker ChristenUnie, GroenLinks, SGP, de Partij voor de Dieren en 50plus hebben weggevaagd. Had deze aderlating in de representatie het politieke debat verbeterd en de regeerbaarheid van het land vergroot? Ik vermoed van niet. Onder de partijen die doelwit zouden zijn, zijn er drie die de afgelopen jaren op cruciale momenten welbewust hebben meegeholpen het land bestuurbaar te houden.

Leiderschap betekent samenwerken

Rutte heeft dat vanuit zijn positie als premier van twee kabinetten die moesten opereren als minderheidskabinetten, scherp onderkend. Zijn ervaring drukt de theorie ver in de schaduw. Hij heeft laten zien dat zelfs in een verbrokkeld politiek krachtenveld dat verfoeide stelsel nog goed functioneert, als je maar vindingrijkheid, souplesse en geduld betracht om draagvlak te smeden.

In zijn Thorbeckelezing deed hij geknutsel aan het stelsel af als tijdverdrijf voor zwakke politieke geesten. 'Sterke politici gaan niet zitten miezemauzen over kleine dingetjes'. Het komt aan op leiderschap en leiderschap in Nederland betekent samenwerken. Als ons stelsel ergens aan appelleert is het wel daaraan. Het zou zonde zijn als politici als Segers, Klaver, Van der Staaij en Thieme door middel van gelegaliseerde zetelroof van de grote partijen uit de Kamer zouden verdwijnen - want daar komt een hogere kiesdrempel op neer.

D66 bestaat deze maand vijftig jaar. De vraag is wie een grotere felicitatie verdient, deze partij of het stelsel dat ondanks alle kritiek nog naar behoren werkt. Nu het gevoel van hachelijkheid over de parlementaire democratie in de westerse wereld meer dan ooit in de naoorlogse periode op zijn plaats is, is het zaak ons stelsel beter op zijn waarde te schatten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden