DASSEN OF INDUSTRIE IN HET OUDE BOS BIJ BOXMEER

In ganzenpas lopen we achter elkaar over het smalle pad. Takken van sporkehout en lijsterbes versperren voortdurend de weg. In het Schraalzand komen kennelijk weinig mensen. Berken met vijf of zes stammen staan zilverwit in de nevel tussen hoge zomereiken en grove dennen. Druppels parelen aan de bleekbeige pollen van het pijpestrootje. Schimmelgroene korstmossen, die gesteelde bokaaltjes en schaars vertakte struikjes vormen, bedekken brokkelig vergane stronken.

Hier en daar spiegelt water in greppels langs het paadje. Die greppels zijn gegraven om in het oorspronkelijk erg natte bos de teelt van eik en beuk mogelijk te maken. De tussenliggende bosstroken (rabatten) werden met de uitgedolven grond opgehoogd. Dat is al lang geleden gebeurd. De greppelwanden dragen een donkergroene mantel van haarmos, dikkopmos, sterremos en klauwtjesmos. Stekelvarens steken eruit omhoog. Hier en daar groeit lichtgroen veenmos. Daar vind je ook dop- en struikheide.

Bosbouwkundig heeft het Schraalzand nooit veel om het lijf gehad, maar als bos is het bijzonder. Het oostelijke deel, plaatselijk bekend als Luneven, is al meer dan anderhalve eeuw oud. Je kunt het nazien op de topografische kaart in de onlangs door Wolters Noordhoff uitgegeven 'Grote Historische Atlas van Nederland 1838 - 1857'.

Zulk oud bos is in Nederland zeldzaam. Dat geldt ook voor het gebruik dat men er vroeger van maakte en waar de meerstammige berken nog van getuigen: hier werd berkehakhout gewonnen. Berkehakhoutbos is veel zeldzamer dan eikehakhout.

Industrieterrein

En juist dit bos zal plaats moeten maken voor industrieterrein. Sinds 1989 is dit bos eigendom van de gemeente Boxmeer, dat het kocht voor een gulden de vierkante meter, op een landbouwenclave in het bos na. Die werd later verworven voor 5 miljoen gulden, omdat Boxmeer het aan het bos grenzende industrieterrein Saxe Gotha in zuidelijke richting wil uitbreiden. Het IVN De Maasvallei en de Milieuvereniging Land van Cuijk maken ernstig bezwaar tegen de gemeentelijke plannen.

Dette van der Molen van IVN en milieuvereniging: "In Venray en Cuijk liggen al een hele tijd grote percelen industriegrond braak. Daar is geen belangstelling voor. Saxe Gotha zal worden uitgebreid op het meest waardevolle en oudste deel van het Schraalzand."

De gemeente liet het particuliere Buro Ruimtelijke Ordening uit Vught een onderzoek doen naar de natuurlijke en landschappelijke aspecten van het bos. BRO kwam in maart 1990 met een conclusie die de gemeente niet zinde. Daarom werd het rapport in de la gehouden. Pas toen de milieuvereniging dreigde een beroep te doen op de Wet Openbaarheid van Bestuur, kwam het stuk boven tafel.

"De CDA-wethouder van ondermeer milieu liet zich ontvallen dat je laat inventariseren naar de doelstelling die je hebt. En die doelstelling was duidelijk: het bos moet industrieterrein worden" , zegt bioloog Willem van Ravesteijn van de milieuvereniging.

Vlak naast de A 73 wil de gemeente het verlies aan bos compenseren met nieuwe aanplant. Alsof je een bos van 150 jaar oud op natte en schrale zand- en veengrond zomaar kunt vervangen met wat jonge boompjes op overbemeste bodem met een te lage grondwaterstand. Waarom geen industrie op een dergelijke strategische plek, vlak aan de snelweg?

Beukenhuisjes

We naderen een groep beuken die in een tamelijk nauwe cirkel zijn geplant. "Cultuurhistorisch is dit interessant" , zegt Willem. "Dit is een van de twee beukenhuisjes in het Schraalzand. Bij onweer zochten jagers hier bescherming, want volgens het volksgeloof slaat de bliksem niet in beuken. Dat ronde gat daar is ooit gehakt door een zwarte specht en nu in gebruik bij een bosuil."

Kussentjesmos groeit onder de beuken. Het onderscheidt zich van andere mossen door zijn grijsgroene kleur. Maar het meest opvallend is de weelderige groei van blauwe bosbes, die er ruim een halve meter hoog wordt en grote stukken bos zelfs nu een heel groen aanzien geeft. Keutels op het paadje verraden de aanwezigheid van konijnen en reeen. Op modderige plekjes zijn de spitse reeeprenten onmiskenbaar, evenals de uitgesleten plaatsen op de greppelwanden, waar de dieren dagelijks passeren.

De taaie houtige stengels van de wilde kamperfoelie slingeren als lianen tussen de struiken langs het pad. Ze dragen al toefjes heel klein blad.

"Daar bij die eik groeien koningsvarens, maar daar is nu weinig van te zien" , zegt Fons Reijerse, coordinator van de plantenwerkgroep van het IVN De Maasvallei, die de flora van het Schraalzand inventariseerde. "Koningsvarens horen thuis in de Brabantse bossen, maar ze worden er steeds zeldzamer."

Dassen

Er groeit bosbraam in de bosrand. Braam tiert op voedselrijke grond, vooral waar meststoffen het bos in waaien. Het is opmerkelijk dat de bosbraam hier alleen op de grens van bos en akker voorkomt en verderop tussen de bomen nauwelijks.

Ook de valse salie en jonge plantjes van het look-zonder-look aan de landweg duiden op een redelijke voedselrijkdom. In de houtwal langs die landweg vinden we de eerste sporen van dassen. Willem wijst op een gat in de houtwal, half verborgen achter braamstengels en grassen: de ingang van een bijburcht, die af en toe gebruikt wordt door trekkende dassen. Duidelijke paadjes, dassenwissels, lopen door de greppel en de bosstrook naar de akkers. In een trechtervormig putje liggen keutels. Zo markeren dassen hun terrein tegenover andere dassen.

Het Schraalzand is niet alleen doorgangsgebied voor de dassen van het Maasdal naar het Brestbosch en verder westwaarts. In een verwaarloosd sparrenbos ligt een burcht, die van tijd tot tijd wordt bewoond. Een flinke hoop uitgegraven zand ligt naast de hoofdingang. Na enig zoeken raapt Willem uit het zand borstelachtige, zwart met witte dasseharen op. Krabsporen van vijf lange nagels geven aan waar een das naar voedsel heeft gezocht. "Dassen eten vooral regenwormen. Ze zitten nu diep, dus het is geen vetpot voor de dassen. Ze eten nu alles wat ze tegenkomen."

Spechten

Het schelle roepen van een grote bonte specht klinkt ver weg tussen de bomen. Ook de groene specht leeft hier, wat we zien aan gaten in een lage mierenheuvel, waar de vogel zijn lievelingsvoedsel zocht.

De Oeffeltse Raam is een gekanaliseerde beek tussen houtwallen door, die het Schraalzand in tweeen deelt. De lange, smalle bladeren van mannagras drijven op het langzaam stromende water.

Een buizerd miauwt boven de bomen. Hoog in een den duidt een donkere plek op het nest van een sperwer. Zilverwitte berkezwammen puilen uit een dode berkestam. Het is geen paddestoelentijd, helaas, want een inventarisatie in de vorige herfst leverde maar liefst 134 paddestoelsoorten op. Nu zijn behalve de berkezwammen alleen paarse korstzwam, oranjedropzwam, meniezwammetje en elfenbankje te vinden.

NATUUR DEZE WEEK

Vinken zijn geen winterzangers, zoals heggemussen, mezen, boomkruipers en winterkoningen. Bij zacht weer kan het toch gebeuren dat mannetjesvinken de vinkenslag laten horen. Ze moeten er altijd weer even 'inkomen': de eerste tijd produceren ze alleen flarden van hun vinkenlied.

Spreeuwen beginnen al te nestelen: ik zag een paar een oude nestholte opruimen. Ze vlogen eruit met bekkenvol oud nestmateriaal dat ze na een paar meter lieten vallen. Andere spreeuwen zag ik nieuw nestmateriaal verzamelen. - Het is moeilijk te zien vanaf de grond: weggedoken in de diepe nestkom zitten de blauwe reigers in de kolonies al op eieren. - Het kan nog steeds flink gaan winteren. Word dan vooral niet ongerust als de planten in de tuin lijken te bevriezen. De schade valt in deze tijd meestal erg mee. Veel gevaarlijker voor uitlopende planten is vorst in april en mei. - In parken en plantsoenen bloeit de gele kornoelje met bolletjes van gele bloempjes op het kale hout. - De zaden van de esdoorn beginnen te ontkiemen. - Het klein hoefblad bloeit op veel plaatsen met goudgele bloemhoofdjes op rood brscubde stelen. Ook alweer een paar bloeiende paardebloemen gezien in een grazige wegberm. Het eerste longkruid bloeit met donkerroze en blauwe bloemen in de heemparken. In de Amsterdamse hortus bloeit sinds vorige week het groot hoefblad, dat normaal veel later is dan klein hoefblad. - Het klinkt herfstachtig, maar het is een gewoon winterverschijnsel: ik vond deze week nog paddestoelen. Bruin gekleurde donsvoetjes groeien in onze achtertuin, bruine bekerzwammen, fluweelpootjes en stobbezwammetjes in het nabije gemeenteplantsoen. - Onder de winterrozetten van distels als speerdistel en kale jonker overwinteren heesterslakken, ver teruggetrokken in hun bruine, zwart gevlekte huisjes.

EN VERDER

Morgen begint bij het bezoekerscentrum Oisterwijk, Van Tienhovenlaan 5, om 11 uur een vogelwandeling in de Oisterwijkse bossen onder leiding van de Vogelwerkgroep Midden-Brabant. - Morgen houdt het IVN Eemland een publiekswandeling in het Baarnse Bos, om 14 uur van de overweg bij het NS-station Baarn. - Morgen wachten IVN-gidsen om 14 uur bij restaurant Bon Aparte aan de weg van Barchem naar Lochem op deelnemers aan een wandeling van ongeveer twee uur de Lochemse berg op. - Tot 30 mei is in het Natuurmuseum Nijmegen, Gerard Noodtstraat 21, een speelse tentoonstelling over reeen, vervaardigd door het Nationaal Natuurhistorisch Museum. Open maandags tot en met vrijdags van 10.30 tot 17, zondags van 13 tot 17 uur. Toegang kost wel wat: volwassenen twee, kinderen een gulden. - Komende donderdag kan men met het IVN Veenendaal naar bosuilen luisteren op Prattenburg. Er mogen geen zaklantaarns worden meegenomen. Opgeven bij Ejo Smit, 08385-15757. - Het Natuur en Milieu Informatie Centrum De Hoornbloem in Zwaag N.H. verkoopt zaden van wilde planten en van bijzondere tuinplanten voor een gulden, een vijftig of twee gulden per zakje, afhankelijk van de soort. De opbrengst is voor de Vereniging voor veldbiologie KNNV. Een zadenlijst waarin 150 soorten zijn opgenomen (met vermelding van bloeitijd, hoogte, standplaats en andere bijzonderheden), is verkrijgbaar door f 2,50 over te schrijven op giro 3692553 van N & M Centrum De Hoornbloem te Zwaag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden