Review

Darwins dames of liever wat gedweep

Welk prikkelend Nederlandstalig filosofieboek gaat vanavond, tijdens de Nacht van de Filosofie, de Socrates Wisselbeker winnen? Yoram Stein houdt de vijf titels van de shortlist tegen het licht én doet een voorspelling.

De reiziger en de filosoof hebben wat gemeen. Beiden zoeken het vreemde welbewust op. Beiden kennen de ervaring dat het vanzelfsprekende opeens minder vanzelfsprekend wordt. Beiden worden geplaagd door vragen. Is er iets dat in deze wereld van voortdurende verandering hetzelfde blijft? Is er een waarheid te vinden over mijzelf - als reiziger, als filosoof?

Carolien van Bergen, filosofiedocent aan de Erasmus Universiteit Rotterdam blijft zich verwonderen over deze vragen in 'Over de grens: filosofie op reis'. Reizigers en filosofen zoeken volgens haar iets dat 'over de grens' ligt. “Ze overschrijden niet alleen de grenzen van een ander land, maar stuiten ook op de grenzen van hun lichaam, op cultuurgrenzen, op persoonlijke grenzen.“

De filosofiedocent bekijkt in haar boek de ervaring van het reizen in de Renaissance, de Verlichting, de Romantiek, en het marxisme. De lezer krijgt zo enig inzicht in verschillende filosofische stromingen. Ook bevat het boek in een notendop de geschiedenis van het toerisme. Hoe kan het dat wat nu volstrekt normaal is - het massaal op vakantie gaan - vroeger niet of nauwelijks bestond? Fascinerend.

Toch is dit niet al te fraai uitgegeven boek geen echte kanshebber. Vooral het semi-poëtische gedweep over de schoonheid van exotische landen ('De beelden schreeuwen om aandacht, maar ik sluit mijn ogen en luister, proef, ruik en voel') had beter achterwege kunnen blijven. Het boek kabbelt bovendien te zeer voort - van land tot land, van tijd tot tijd, van filosoof tot filosoof - zonder dat de lezer ooit zijn neus stoot op iets hards en pijnlijks: de waarheid, het thema van deze Maand van de Filosofie.

Het tweede genomineerde boek, 'Derrida: een inleiding' van Erik Oger, hoogleraar filosofie aan de Universiteit van Antwerpen, doet aan bovenstaande weer twijfelen. Moet een tekst ons wel op de 'harde waarheid' laten stuiten? Kan deze niet beter begrepen worden als een reis die naar geen enkele bestemming leidt, maar slechts genoten wordt omwille van het reizen zelf?

Volgens de onlangs overleden, invloedrijke postmoderne filosoof Derrida is er geen waarheid waar de tekst naar verwijst. Oger omschrijft het oeuvre van Derrida “als een ontzaglijk labyrint () bezaaid met ontelbare vertakkingen, met omleidingen en omleidingen van omleidingen, maar ook - zoals bij elk labyrint past - met allerhande dwaalwegen of doodlopende steegjes“. Wie wil er nu ontsnappen aan zoiets moois als een labyrint? Nee, daar wil je liever eindeloos in dwalen. Aan nuchtere waarheid is geen behoefte.

Toch valt te verwachten dat dit goed geschreven en mooi vormgegeven boek de Socrates Wisselbeker niet zal winnen. Het betreft een te specialistisch onderwerp en echt prikkelend is het ook niet. Het meest slaapverwekkendste cliché van deze tijd luidt immers dat dé waarheid niet bestaat.

Griet Vandermassen, filosofe aan de Universiteit Gent, schreef 'Darwin voor dames. Over feminisme en evolutietheorie'. Ze snijdt daarin een interessante kwestie aan: hoe evolutietheorie en feminisme met elkaar te verzoenen? Van oudsher botert het niet tussen die twee. Feministen strijden graag tegen de onrechtvaardigheid van het patriarchaat, maar ze verdiepen zich minder graag in de biologische oorzaken die zouden kunnen verklaren waar dit patriarchaat vandaan komt. Liever vertrouwen zij op postmoderne theorieën die niet alleen de verschillen tussen man en vrouw, maar ook de hele exacte wetenschap als een sociale constructie beschouwen.

Vandermassen gaat daar in haar boek tegenin. Zij verdedigt de stelling dat er wel degelijk bepaalde wetenschappelijke waarheden bestaan. “Wat doorgaat voor waarheid, is dat lang niet altijd. Dat betekent niet dat het idee van objectief bewijs louter ideologische nonsens is.“

Met Darwins evolutietheorie kun je verklaren waarom mannen in bijna alle culturen de baas over vrouwen spelen. “Volgens evolutiebiologen dateren de wortels van het patriarchaat van voor het ontstaan van de menselijke soort; mannelijke dominantie is tenslotte wijdverbreid onder zoogdieren.“

Maar de wetenschappelijke waarheid van de evolutietheorie hoeft het morele gelijk van het feminisme helemaal niet in de weg te staan, betoogt Vandermassen. De vrees van feministen voor harde wetenschap komt volgens haar voort uit een drogredenering: “De veronderstelling dat je uit feiten waarden kunt afleiden.“ Maar hoe de wereld is, hoeft nog niets te zeggen over hoe de wereld zou moeten zijn.

'Darwin voor dames' is een goed gedocumenteerd boek dat uitnodigt tot verdere reflectie. Het feminisme komt in het boek helaas nauwelijks uit de verf. Het actuele debat over de vraag of multiculturalisme slecht is voor vrouwen, behandelt Vandermassen helemaal niet. Daardoor is het toch niet meest prikkelende actuele filosofieboek van de lijst.

Het vierde boek is 'Vreemd gaan en vreemd blijven. Filosofie van de multiculturaliteit' van Rudi Visker, hoogleraar aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte van de KU Leuven. Hij beschrijft onder meer de filosofieën van Heidegger, Levinas, Arendt, Foucault, Lyotard, Lacan en Derrida. Visker komt met allerlei vragen over onze moeizame relatie tot de Ander - relevant in het debat over het al dan niet mislukt zijn van het multiculturele ideaal.

Visker levert kritiek op het multiculturalisme dat er te makkelijk vanuitgaat dat het eigene kan worden opgegeven om ruimte te laten voor de Ander. Maar een oplossing voor het multiculturele drama zal de lezer in dit boek niet vinden. Het boek blijft steken in metafysische speculaties. Als het om actuele en dringende vraagstukken gaat, verschuilt Visker zich in zijn boek achter een abstract en theoretisch discours dat nooit concreet wordt. Bijna iedere zin moet je, net bij Heidegger en Levinas zelf, minstens drie keer lezen, voordat je begrijpt wat de auteur er ongeveer mee zou kunnen bedoelen. Voor een publieksprijs is dat geen aanbeveling.

Het laatste boek, 'Geografie van goed en kwaad. Filosofische essays' van Andreas Kinneging, zou dit jaar dan ook de winnaar moeten worden. De hoogleraar rechtsfilosofie aan de Universiteit Leiden verdedigt de stelling dat wij in de moderne tijd, inzake de vraag naar goed en kwaad, het spoor bijster zijn geraakt, en daarom als het ware terug moeten lopen om te zien waar wij verkeerd zijn gegaan. Kinneging schrijft in toegankelijke taal over de waarde die de inzichten van klassieke filosofen als Plato, Aristoteles, Cicero, Thomas van Aquino, Hobbes, Locke, Montesquieu en vele anderen nog steeds heeft. Filosofie staat bij Kinneging weer in het teken van de klassieke vraag: hoe te leven? Zijn boek zet de lezer aan om dieper na te denken over het eigen leven, het gezinsleven, de samenleving.

Maar als de beker aan Kinneging zou worden uitgereikt, zou dit een unicum zijn. Nooit eerder ging de prijs naar een conservatief. In 2002 won Michiel Leezenberg met zijn boek over islamitische wijsbegeerte. Dat bood niet alleen een historisch overzicht van moslimfilosofen, maar poogde ook veel van de hedendaagse islamkritiek onschadelijk te maken. Een jaar later won de postmoderne Rotterdamse filosoof Jos de Mul met 'Cyberspace Odyssee', waarin hij betoogde dat we met de computertechnologie een geheel nieuwe tijd ingaan. In 2004 kreeg Dick Pels de prijs. Hij gaf in 'De geest van Pim' niet alleen een analyse van het gedachtegoed van Fortuyn, maar probeerde ook met een links antwoord te komen. De wisselbeker is nu nog in het bezit van Wouter Kusters, die vorig jaar won met 'Pure waanzin', een boek dat tracht om het onderscheid tussen 'normale' en psychotische mensen onderuit te halen.

Gezien deze traditie houdt de recensent het er dan ook op dat de Socrates Wisselbeker in progressieve handen zal blijven. En de Belgen zullen hun voordeel halen uit hun numerieke meerderheid. Griet Vandermassen zal vanavond met de Socrates Wisselbeker in de achterbak naar Gent terugreizen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden