Interview

'Darwin was een slachtoffer van de vooroordelen over vrouwen, net als wij'

Angela Saini Beeld Jean-Pierre Jans

Vrouwen als zwakkere, minder intelligente en emotionelere wezens dan mannen? In het boek 'Ondergeschikt' ontrafelt de Britse wetenschapsjournaliste Angela Saini hoe bevooroordeeld veel kennis over vrouwen is.

Ze zegt het wat aarzelend, haast alsof ze zich geneert. "Het schrijven van dit boek heeft mijn beeld van de wereld helemaal veranderd. Ik denk niet meer hetzelfde over mezelf, over mijn moeder, mijn schoonmoeder, de vrouwen in mijn leven. Het voelt bijna alsof ik 35 jaar voor de gek ben gehouden en nu pas langzaam greep krijg op wat de feiten werkelijk zijn. En dat is nogal schokkend."

De afgelopen jaren verdiepte de Britse wetenschapsjournaliste Angela Saini (37) zich in de vraag wat de wetenschap te zeggen heeft (gehad) over man-vrouwverschillen. Ze dook in een aantal geruchtmakende onderzoeken uit de afgelopen twee eeuwen. Ze sprak met antropologen, psychologen en biologen. Het resultaat is een boek waarvan de Engelse ondertitel 'How science got women wrong' de rode draad nog net even harder weergeeft dan de Nederlandse 'Hoe kennis over vrouwen ons misleidt'.

Van wetenschappelijk onderzoek verwachten we dat het objectief is, maar als het om sekseverschillen gaat is die objectiviteit geregeld ver te zoeken, aldus Saini. De samenleving heeft een bepaald beeld van vrouwen, kent vrouwen een bepaalde plaats toe, en de vaak mannelijke wetenschappers hebben daar de argumenten bijgeleverd. Pas vrij recent, mede doordat vrouwen hun intrede in de wetenschap hebben gedaan, worden de vaak negatieve beelden van vrouwen als minder intelligente, zwakkere en emotionele wezens, bijgesteld.

Vrouwen zijn niet zo goed in wiskunde, wordt vaak gezegd. Maar u was het wel. Was dat een reden om te gaan twijfelen aan de theorie?

"Eigenlijk niet. Ik ben opgegroeid in een zeer egalitair gezin. Mijn ouders hebben mij of mijn zussen nooit het idee gegeven dat we iets niet zouden kunnen omdat we vrouwen waren. Ik was inderdaad goed in wiskunde, was voorzitter van de wetenschapsclub op mijn middelbare school, studeerde techniek aan de universiteit. Ik zag wel dat ik een uitzondering was, dat was soms ook eenzaam, maar stelde er niet veel vragen bij. Misschien omdat ik zelf ook geloofde dat die verschillen in aanleg er nu eenmaal zijn."

Wat bracht u er dan wel toe u af te vragen of die verschillen 'natuurlijk' zijn?

"Ik werd gevraagd een stuk te schrijven over de overgang. Ik ontdekte dat er heel verschillende theorieën bestaan waarom vrouwen in de menopauze terechtkomen. Er was een groep mannelijke wetenschappers die beweerde dat vrouwen hun vruchtbaarheid verliezen omdat mannen ze niet meer aantrekkelijk vinden. Terwijl een groep vrouwen iets heel anders zei: de reden dat wij nog zoveel jaren hebben nadat we onze vruchtbaarheid hebben verloren, is dat we van nut zijn in verband met de zorg voor onze kleinkinderen. Die verklaringen zijn echt zo verschillend. Hoe kan dat? Doet de sekse van de onderzoeker er soms toe? Dat intrigeerde me enorm.

"Ik wilde andere onderwerpen bekijken, en het werd al gauw duidelijk hoe gekleurd de wetenschap vaak is. Het was echt schokkend te ontdekken hoe alomvattend die bevooroordeeldheid is als het om vrouwen gaat. En dat heeft belangrijke gevolgen voor ons."

Ook Charles Darwin krijgt er in uw boek van langs.

"Het is heel merkwaardig. Hij was een bedachtzaam man, heel precies in zijn onderzoek, obsessief bezig met de kleinste details. Maar als het over vrouwen ging, paste hij niet die zorgvuldigheid toe, dan deed hij van die grote beweringen, gebaseerd op wat hij in de wereld om zich heen zag. Als je ziet wat mannen en vrouwen bereiken, dan is het duidelijk dat mannen op een hoger plan staan. Dat moet dan wel de biologie zijn, constateerde hij.

"Ik bedoel, we hebben het over de Victoriaanse tijd, een tijd waarin vrouwen op alle mogelijke manieren door de wet werden kleingehouden. Ze mochten niet stemmen, hun bezit ging over naar hun man als ze trouwden. Natuurlijk deden ze niet hetzelfde als mannen. Maar Darwin hield helemaal geen rekening met historische, sociale en culturele factoren. Dat zo'n geniaal wetenschapper zulke fundamentele fouten kan maken, laat zien hoe diep geworteld die stereotypen zijn. Hij was een slachtoffer van die vooroordelen, zoals we dat allemaal zijn. Want we leven nu eenmaal in een samenleving die onderscheid maakt tussen mannen en vrouwen."

Een belangrijke stelling in het boek is dat mannen en vrouwen niet zo verschillend zijn. Maar het is moeilijk te ontkennen dat er lichamelijke verschillen zijn. Zo is er de laatste jaren meer aandacht voor het gegeven dat hartproblemen bij vrouwen zich anders kunnen manifesteren dan bij mannen. Gooien we niet het kind met het badwater weg door te zeggen dat er nauwelijks verschillen zijn?

"Ja, dat is een lastig punt. We zien er anders uit, gemiddeld genomen. Als we ons afvragen: waar zijn mannen en vrouwen toe in staat, dan zijn de verschillen niet zo groot. Ga je terug in de tijd, dan zie je dat mannen en vrouwen min of meer hetzelfde hebben gedaan, behalve als het om reproductie gaat.

"De meeste vrouwen in de wereld werken. Ik heb Indiase wortels, veel vrouwen werken daar op het land of in de bouw. Ze doen slopend werk, net als mannen. Ik was vorig jaar in Nairobi, waar ik overal vrouwen in de beveiliging zag werken. Dat is de realiteit geweest in het grootste deel van onze geschiedenis. Het idee van het gezin met een vader die buitenshuis werkt en een moeder die thuisblijft en dat de natuur dat zo heeft voorbeschikt, is een recente uitvinding."

Maar als het zo duidelijk is, waarom zijn wetenschappers daar dan zo blind voor geweest?

"Wetenschappers kijken vaak amper naar de geschiedenis. Als je een experiment doet, doe je dat op een bepaalde plek in een bepaalde maatschappelijke context. Je krijgt een momentopname. Als je menselijk gedrag wil begrijpen is dat veel te weinig. Er zijn grote verschillen tussen samenlevingen en er zijn grote verschillen in de tijd.

"Maar er zijn natuurlijk uitzonderingen. Ik ben ook geweldige wetenschappers tegengekomen, vrouwen met name, die fouten hebben gecorrigeerd, juist door te kijken naar cultuur en de geschiedenis."

Als voorbeeld noemt Saini de Amerikaanse antropoloog en primatoloog Sarah Blaffer-Hrdy, die onder meer in haar boek 'Een kind heeft vele moeders' het beeld bijstelde van de moeder als belangrijkste opvoeder van een kind, terwijl de vader op jacht is. Ze bestudeerde jager-verzamelaarsgemeenschappen in Afrika en zag dat kinderen daar voor een groot deel ook door anderen dan de eigen ouders werden opgevoed. 'Collectieve broedzorg' noemt ze dat.

"Veel mensen denken in termen van nature en nurture, alsof het twee verschillende dingen zijn. Maar ze beïnvloeden elkaar. Als meisjes alleen maar poppen krijgen en nooit met lego spelen, of iets anders wat hun ruimtelijk inzicht stimuleert, dan zullen ze daar gemiddeld genomen slechter in zijn dan jongens, omdat hun brein nooit op die manier is gestimuleerd. Vanaf jonge leeftijd worden er zo verschillen gecreëerd. Maar dan gaan we vervolgens die groepen vergelijken, terwijl ze van jongs af aan anders zijn benaderd. Hoe kun je dat dan eerlijk doen?"

Doordat er nu meer vrouwelijke, vaak feministische onderzoekers zijn wordt het vertekende beeld van vrouwen weerlegd, stelt u. Maar hoe zeker kunnen we zijn dat die beelden wel kloppen?

"Dat kunnen we niet. We zijn allemaal bevooroordeeld. Feministen in de wetenschap hebben een grote hoeveelheid onderzoek dat is verricht door mannen opnieuw bekeken. Ze hebben nieuwe vragen gesteld, aannames in twijfel getrokken. En dat heeft ons vooruit geholpen.

Daarom moet wetenschap representatief en inclusief zijn.

"Als er één ding is dat ik wil dat mensen uit dit boek oppikken, is dat ze beseffen dat ze kritisch moeten zijn. Neem dingen niet voor kennisgeving aan. Denk er over na, wat is de context, wat is de motivatie van de betrokken wetenschappers, hoe groot is de steekproef? Als we die houding aannemen in plaats van veronderstellen dat de wetenschap een verzameling feiten is, levert dat meer op. Wetenschap is een proces om dichterbij de waarheid te komen, al komen we er misschien nooit."

De Britse en Nederlandse edities van uw boek hebben een roze omslag. Heeft dat een speciale boodschap?

Lachend: "Ik ben niet betrokken geweest bij het ontwerp. Ik weet niet wat er door het hoofd van de ontwerper is gegaan, maar ik denk dat het een beetje ironisch bedoeld is. De Spaanse versie ziet er overigens heel anders uit.

"Het is de lievelingskleur van mijn zoon van vier. Laatst wilde hij een roze muts. Toen ik ging betalen vroeg de verkoopster hem of hij het wel zeker wist, of hij niet aan andere kleur wilde. Een paar jaar geleden was ik haar misschien bijgevallen. Als ouder wil je immers niet dat je kind een uitzonderingspositie inneemt. Dus doe je wat de samenleving acceptabel vindt. Door het schrijven van dit boek ben ik me veel meer bewust geworden hoe diep de ideeën zitten hoe mannen en vrouwen zich horen te gedragen. Hij heeft zijn roze muts gekregen."

Beeld Jean-Pierre Jans

Angela Saini (1980, Londen) is wetenschapsjournalist. Ze studeerde techniek aan de Universiteit van Oxford en wetenschap en veiligheid aan King's College London. Na haar afstuderen ging ze verder in de journalistiek. In 2011 publiceerde ze haar eerste boek 'Geek Nation; How Indian Science is taking over the World'.

Deze maand verscheen de Nederlandse vertaling van haar tweede boek onder de titel 'Ondergeschikt: hoe kennis over vrouwen ons misleidt en wat we daaraan kunnen doen'. Voor haar werk heeft ze inmiddels diverse prijzen gekregen.

'Ondergeschikt.' Uitgeverij Ten Have, 288 blz. 19,90 euro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden