Dante’s reis naar God begon in hel

(Trouw) Beeld
(Trouw)

De kerstbijlage van Trouw is gewijd aan het thema ’Mijn hemel’. De redactie is ook benieuwd welk hemelbeeld lezers hebben. Heeft u een voorstelling van de hemel? Is dat beeld in de loop van de tijd veranderd? Wie wilt u tegenkomen in de hemel, en wie niet? Schrijf het op in maximaal 250 woorden. De mooiste bijdragen worden gepubliceerd in de kerstbijlage van 24 december.

De hemel is lastig te verbeelden. Dat bewijzen de honderden kunstenaars die de Goddelijke Komedie van Dante hebben geïllustreerd. Bij het uitbeelden van de hel en het vagevuur kende hun fantasie geen grenzen. Bij de hemel schoot hun inbeeldingsvermogen tekort. Botticelli laat zijn een na laatste bladzijde, waar de illustratie moest komen van Dante’s beschrijving van God, zelfs helemaal leeg.

Maar ook de schrijver Dante zelf had de meeste moeite met de hemel, zegt Jacques Janssen, vertaler van het werk. „In de hel en het Purgatorio (vagevuur – SK) gebruikt hij een directe, journalistieke stijl. Hij reist als een reporter naar de donkere, smerige afgrond en beschrijft hoe er geschreeuwd en gejammerd wordt. Maar in de Hemel schrijft hij voortdurend: ’Hier zijn geen woorden voor’ of ’hoe ontoereikend zijn mijn woorden’. De ongrijpbaarheid en onvoorstelbaarheid wordt zo het symbool van de hele hemel.”

In de Goddelijke Komedie, die hij schreef aan het begin van de veertiende eeuw, maakt Dante een reis door hel, vagevuur en hemel. Hij verwerkte in zijn boek de denkbeelden over het hiernamaals van zijn tijd. De hel, het vagevuur en de hemel zijn ieder opgebouwd uit negen kringen, waarin soorten zondaars of heiligen zich bevinden. In de hel en het vagevuur vergezelt de Latijnse dichter Vergilius hem, in de hemel zijn vroegere geliefde Beatrice, die zuiver is als Maria.

Met haar reist Dante steeds hoger richting God. Bij elk volgend niveau verwondert hij zich opnieuw over de kracht van het licht en de stralende ogen van zijn metgezel, die de liefde van God weerspiegelen. Het concrete ’zien’, dat in de hel bijzondere beschrijvingen oplevert, is hier vervangen door ervaringen van geluk. Het zien beperkt zich tot de ogen van Beatrice en de gelukzaligheid die van de zielen afstraalt. Net als in de hel en het vagevuur ontmoet hij er personages uit de geschiedenis of zijn eigen tijd, die hem vertellen hoe het nu met hen is. Uiteindelijk ziet hij God, die hij beschrijft als drie lichtcirkels als regenbogen met daarbinnen een mens, Christus. Janssen: „Hij beschrijft God als de bron waar alles naartoe stroomt. God is de allesdoordringende liefde, ’de zee van het zijn’, zoals hij dat noemt.”

Over de toestand van de zielen heeft hij geen sluitend verhaal, zegt Janssen. „Ze zijn wel zichtbaar, maar hebben geen echt lichaam. De ene keer kunnen ze elkaar omhelzen, de andere keer grijpt hij mis. Zijn eigen positie als levende is ook onduidelijk. In de hel valt hij op omdat hij niet gewichtloos is, in het vagevuur omdat hij een schaduw heeft. Maar in de hemel zweeft hij net zo makkelijk als de zielen mee naar boven.”

Dante’s werk was bijzonder invloedrijk in zijn tijd. Dat geldt vooral voor het Purgatorio, zegt Janssen. „Hij gaf het vagevuur als eerste een duidelijke plek. Het vagevuur was bij hem niet een vaag tussenstadium, maar het tegendeel van de hel. In de hel is het donker, in het vagevuur is het licht. De zon schijnt er overdag, er zijn kleuren en planten, er wordt gezongen in plaats van geschreeuwd, zoals in de hel. Je moest door het vagevuur heen als je in de hemel wilde komen. Alleen heiligen gingen direct naar de hemel. Door het Purgatorio helemaal uit te bouwen heeft Dante bewust bijgedragen aan de angst voor de dood. En daarmee aan de macht van de priesters. Want door bij de kerk een aflaat te kopen, kon je de tijd in het vagevuur bekorten, net als wanneer mensen voor je baden. Dante laat iemand in het Purgatorio zeggen: ’Zeg tegen mijn zus dat ze harder moet bidden voor me, want het schiet hier niet op’. Priesters lazen Dante en gaven het door aan hun parochieleden. Zo drongen zijn verhalen de hele samenleving binnen.”

De Goddelijke Komedie is gebaseerd op een religieuze ervaring van Dante. Althans, dat zegt de schrijver zelf. Janssen: „Dante was overtuigd van deze religieuze ervaring en plaatste zijn boek op hetzelfde niveau als de Bijbel. Je moest ook zijn boek letterlijk en symbolisch opvatten. We moeten niet vergeten dat Dante een mens uit 1300 was. Niet-geloven was toen geen optie.”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden