dans

'Arcimboldo' t/m 28 april.

EVA VAN SCHAIK

Het werd een dubbelhuwelijk zonder weerga, want na twintig jaar artistiek leiderschap met meer dan drie generaties dansers die zeventig variaties Kylián-stijl voortbrachten kun je het duo Kylián/Kupferberg - NDT/Birnie niet anders noemen.

Kylián en Kleio, de muze van de geschiedenis, verkeren op gespannen. Hoe intens triest, zowel voor Kylián als voor zijn koppelaar, is het dat de laatste niet meer getuige kon zijn van het aan hem opgedragen festijn dat dertien avonden in het door Birnie uit de grond gestampte huis aan het Haagse Spui zal duren.

Kylián greep Kleio echter bij de lurven zoals alleen Kylián dat kan en durft: met een diep ontroerend kwartet op een sarabande van Bach. De vier sterdansers zijn Sabine Kupferberg, Gérard Lemaître, de danser die het langst in Birnies boekhouding staat, en twee eregasten: Gary Christ en Martine Hamel. Zij leggen vierkante zwarte tutu's af die niet alleen als doodskleed aan hun voeten liggen, maar ook als dweilen op de witte dansvloer.

Dit kwartet, begeleid door cellist Pieter Wispelwey, werd het hoogtepunt van de Kylián-NDT revue, waarvan Kylián de pers bij voorbaat op het hart drukte er geen kritiek op te leveren. Als gast dien je zo'n verzoek te respecteren. Maar met dat beeldschone kwartet voor Birnie wil ik hem, de vier dansers en cellist toch 'bruskeren'. Moge hij het in hetzelfde licht zien als het Koninklijk Besluit hem officier in de Orde van Oranje-Nassau te maken. Staatssecretaris Nuis van cultuur was van zijn ziekbed gekomen om hem de versierselen op te spelden. Dat gebeurde tijdens een korte bijeenkomst voorafgaand aan de voorstelling.

De benoeming was - getuige zijn sprakeloosheid en rode konen - een deel van het feest dat de artistieke leider niet had gepland. Maar ook Kylián weet dat feestjes doorgaans leuker worden als ze uit de hand lopen. Hij is met zijn 48 jaar de jongste Oranje-officier in Nederland.

Tussen al het gehark en geschoffel in zijn leven met NDT I, II en III, bij alle vette knipogen naar de internationale ceremoniemeesters van vroeger en nu, en naast het rijk geïllustreerde boek van Trouw-medewerker Isabelle Lanz, was Kyliáns kwartet op Bachs sarabande een 'extra toegift' en een in memoriam Carel Koppelaar waardig. Op een vlonder ter rechterzijde vertoonde zich een kronkelende witte dansschim. Birnie ging in rook op, maar zijn geest blijft rondwaren, liet Kylián in al zijn spektakelzucht weten.

Het is niet de eerste keer dat Kylián, de Praagse ceremoniemeester in het Haagse lusthof, zich spiegelt aan Arcimboldo, de Milanese ceremoniemeester aan het Habsburgse hof te Praag. Hij deed het al in 1992, toen hij zijn hart luchtte in een video-amicorum voor zijn voorganger Hans van Manen. Die video-formule schiep een precedent, waarin Kylián, de kosmopolitische kluizenaar, zich voor het eerst publiekelijk van een andere kant kon laten zien.

Tussen de repetities van 'Stepping stones' door moest hij de stoeptegels lichten om de humor van zijn hartstocht te ventileren. Het kwam er toen wel en toch ook weer niet van. De opnames werden gemaakt, maar kregen zijn kwaliteitsstempel niet en werden dus niet vrijgegeven. Eeuwig zonde!

Toen ik die beelden in het najaar van 1992 zag, besefte ik hoezeer zijn weigering de kern van het Kylián-fenomeen bloot gaf. Ik moest happen naar adem om die persoonlijke Arcimboldo-act. Rechtop zittend, stoïcijns de camera inblikkend zette hij een bananetros, bruidssluier, Napoleon-steek op, onderwijl bloedserieus zijn pijnlijkheidsgraad en leedvermaak toelichtend.

Zelf moest hij om de zoveel zinnen zo verschrikkelijk lachen, dat hij de camera wegwuifde. De tranen liepen over zijn wangen, terwijl de hoeden en petten met zijn zelfbeklag aan de haal gingen. De reden waarom hij dit niet vrijgaf laat zich raden. Kylián is geen Koot, tot welke treitertrends hij ook in staat is. Misschien heeft hij met zijn verbod ook wel gelijk, zoals ook met zijn 'schrijfverbod' op dit feestje. Niet de kunstenaar telt, maar zijn werk, althans in het licht van de eeuwigheid.

In het verschil tussen zijn privé gehouden en publieke Arcimboldo-act openbaart zich het schisma tussen zijn Oosteuropese humor en de zo typisch Nederlandse treiterkunst om de waarheid mee te verpakken. Kylián kent die waarderingsschaal wel, maar schat die Oosteuropees in. Dat typeert zijn gevoel voor humor en autoriteit.

Karakteristiek voor hem is ook de wijze waarop hij zijn hoffelijk gastheerschap via de alleskunstenarij van zijn fenomenale dansers en technici presenteerde en zijn critici de mond wilde snoeren. Maar dat alles laat de universitaliteit van zijn omgang met beeld, klank en beweging onverlet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden