'Dansers zijn dolblij met elke pas die je ze geeft'

eerbetoon | interview | Toer van Schayk zette Het Nationale Ballet mede op de kaart, maar zijn balletten werden na 1990 nauwelijks meer gedanst. Nu wordt de bescheiden choreograaf/beeldend kunstenaar tachtig en is het programma 'Hollandse Meesters' aan hem opgedragen.

Het past Toer van Schayk helemaal niet om in de spotlights te staan. Maar hij wordt eind september tachtig en dat wordt gevierd. Met het balletprogramma 'Hollandse Meesters' dat aan hem is opgedragen en waarin zijn ballet 'Requiem' uit 1990 wordt hernomen, én met een boek over zijn leven en werk als choreograaf en beeldend kunstenaar. "Dat vind ik wel leuk", geeft hij na enig aandringen licht glunderend toe.

Van Schayk antwoordt verder ook al zo schuchter op de vragen. Vooral als het gaat over zijn niet te onderschatten rol in de ontwikkeling van het ballet in Nederland. "Als ik niet toevallig tachtig was geworden, dan waren mijn balletten voorgoed van het toneel verdwenen."

Dat is wat ál te bescheiden gezien Van Schayks enorme staat van dienst, maar een beetje gelijk heeft hij wel. Het enige ballet van zijn hand dat de afgelopen jaren geregeld is teruggehaald is 'Notenkraker en Muizenkoning', een familieballetvoorstelling die hij samen met Wayne Eagling in 1996 maakte en waarvoor hij ook de kostuums en decors ontwierp. Maar verder is het merendeel van de 56 Van Schayk-balletten in de vergetelheid geraakt. Zijn ontwerpen voor 'Zwanenmeer', 'Romeo en Julia' en 'Giselle' zijn nog wel met regelmaat bij Het Nationale Ballet te zien. Maar voor nieuwe balletten van éigen hand wordt hij niet meer gevraagd, zegt hij.

Als dansmaker heeft Toer van Schayk altijd in de schaduw gestaan van de choreografen Rudi van Dantzig en Hans van Manen, met wie hij in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw de 'Drie Vans' van Het Nationale Ballet vormde. Gouden jaren waren dat, waarin Nederlands belangrijkste balletgezelschap ballet na ballet produceerde. Van Dantzig was binnen die creatieve heksenketel de uitgesproken expressionist. Van Manen werd beschouwd als de meester van eenvoud en helderheid. Van Schayk was een stuk lastiger te plaatsen. "Ik voelde me vaak het derde wiel aan de wagen. Ik lijd er niet onder, hoor, dat ik als de minste van de drie word gezien. Ik beeldhouw, schilder, maak balletten én decors en kostuums. Ik heb me wellicht onvoldoende gefocust, vooral in deze tijd wordt dat van een kunstenaar verlangd. Ik ben vaak gezien als een decorontwerper die af en toe een ballet maakte of als choreograaf die voor de aardigheid schilderde. Ik heb alle disciplines altijd met evenveel enthousiasme beoefend."

Mysterieus, donker, dwars

Is de aard van zijn balletwerk ook debet aan het feit dat er geen 'Toers' meer worden gedanst? Hij denkt van wel. "Mijn werk roept raadsels op. Ik zag me altijd voor een paradox gesteld: aan de ene kant wil ik graag kunst maken die iedereen kan waarderen, maar als ik zelf kunst zie die ik onmiddellijk doorheb, dan verlies ik mijn interesse." 'Je ziet pas na een tijdje hoe geniaal zijn balletten zijn', vertelt een ex-danseres in de verschenen hommage in boekvorm.

Mysterieus, donker en dwars worden zijn balletten genoemd, waarvan alle passen met kleine tekeningetjes tot in de uiterste puntjes worden voorbereid. Zijn werk is geladen met referenties aan antieke culturen en abstract van bewegingstaal. Complex is het ook, met hoekige armen, gewelfde ruggen en diep gebogen knieën. Met die weerbarstig gebeeldhouwde lijven kwamen zijn opvallendste thema's goed uit de verf: de vernietiging van de aarde, door toedoen van de mens.

Hij noemt 'Requiem', gedanst op Mozarts ondansbaar geachte magnum opus, een representatief werk, ook al is het slechts één keer, in 1993, hernomen. "Het Canadese balletgezelschap Royal Winnipeg was ook geïnteresseerd, maar ze zagen de filmbeelden die ik erin gebruik niet zitten. Die tonen oerwoud dat wordt gekapt en dieren die in vivisectie worden omgebracht; men vond dat te ver gaan. Tijdens de herinstudering bij Het Nationale Ballet namen sommigen er ook aanstoot aan, maar voor mij zijn deze beelden integraal onderdeel van het ballet. Mozarts requiem gaat over angst voor het laatste oordeel, angst om niet te worden vergeven van onze zonden. Voor mij is het de éne onvergeeflijke zonde: wat we met de schepping doen."

Hij werd daardoor in de balletwereld 'de pessimist' genoemd. Nu ziet hij dat 'Requiem' door de nieuwe generatie dansers met wie hij werkt als actueel en belangrijk wordt ervaren. "Ik was bang dat de dansers zouden denken: moeten we nou echt die oude koek weer ophalen? Maar ze dansen het ballet met volle overgave."

Hardwerkende dansers

Met het beschouwende oog van de verstreken tijd heeft hij in 'Requiem' stukken veranderd en eraan toegevoegd. "Het is fijn voor dansers als ze niet alleen hoeven in te studeren wat al bestaat, maar dat ze ook kunnen deelnemen aan het creatieve proces.

"Mijn balletten heb ik met hen, de dansers, in het achterhoofd gemaakt, niet met een publiek dat het zou gaan zien. Dansers zijn fantastische hardwerkende mensen en wonderbaarlijk bescheiden schepsels. Het ontroert me als ik zie hoe dansers volledig geconcentreerd opgaan in de bewegingen die ik bijna dertig jaar geleden heb gecreëerd."

Van Schayk wil nog even een opmerking van het begin van het interview nuanceren. Hij maakt wel degelijk een nieuw ballet. Voor 'Hollandse Meesters': een duet, want echt puf voor grote groepswerken als 'Requiem' heeft hij niet meer, denkt hij. Hij laat in de nieuweling 'Episodes van fragmenten' zijn lyrische kant zien, de grote liefde die hij ook voor de mensheid koestert. Met knikkende knieën ging hij de studio in. "Ik ben altijd zenuwachtig voor repetities, noem het neurotisch. Ik heb het gevoel dat ik streng word beoordeeld. Terwijl ik weet dat dit niet zo is, want dansers zijn dolblij met elke pas die je ze geeft. Ik heb de angst dat ze denken 'daar heb je 'm weer' nooit van me af kunnen schudden."

In Hollandse Meesters danst Het Nationale Ballet Toer van Schayks 'Requiem', het nieuwe duet 'Episodes' en balletten van Rudi van Dantzig en Hans van Manen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden