Dansen op het nieuwe liedboek

Het is een verandering die honderdduizenden gelovigen in zeven kerkgenootschappen raakt: de invoering volgend jaar van een nieuw Liedboek voor de Kerken. Her en der wordt het nieuwe repertoire al beproefd. 'Het wordt zo nog leuk om naar de kerk te gaan.'

Dominee Rieks Hoogenkamp kijkt schalks naar zijn gehoor. De predikant (66) is gewend om publiek toe te spreken. Alleen bevindt hij zich nu niet op de kansel. maar op de linoleumvloer van cultureel centrum De Bolder in Monnickendam. "We gaan dansen", zegt hij. "Op liederen uit het nieuwe liedboek."

Hoogenkamp kijkt nogmaals indringend naar zijn publiek - tien vrouwen en één man. Voordat zij één danspas mogen wagen, vertelt de dominee eerst hoe het nieuwe zangboek is gemaakt. "Mannen in stoffige kloosters hebben diep nagedacht of 'Stille Nacht' er wel of niet in mag", zegt hij. De vrouwen lachen. En, zegt Hoogenkamp: "Als het liedboek er is, gaan we er uit zingen in stoffige kerkzaaltjes. Maar wij gaan het anders doen, stevig op de dansvloer."

In veel protestantse kerken wordt er reikhalzend naar uitgekeken: een gloednieuw liedboek vervangt volgend jaar het 'Liedboek voor de Kerken', de roodlederen bundel uit 1973 die voor menig kerkganger een onmisbaar attribuut is. Een deel van de gezangen uit het huidige liedboek is verouderd, andere worden bijna niet meer gezongen. Deze liederen worden vervangen door nieuwe.

In het cultureel centrum in Monnickendam staan de aanwezigen plotseling op. Een opgewekt gezang klinkt uit de speakers: 'Hoor een heilig koor van stemmen'. Hoogenkamp: "Mijn gemeente zingt dit altijd als een tierelier. Dat komt: dit is een boerendans."

De aanwezige dansinstructrice doet de dans voor: een been en een arm omhoog en weer omlaag, en zo nog een keer of drie op de maat van de muziek. Even later bewegen dominee Hoogenkamp en zijn toehoorders ritmisch door de zaal. Een vrouw in felrode kleding zwiert gracieus door ruimte. Ze eindigt in een rondedansje met de dominee. "Het komt ons als Hollanders niet aanwaaien", zegt Hoogenkamp. "Ik heb sinds mijn dertiende niet meer gedanst. Ik ben het klassieke voorbeeld van een hork."

Hoewel het nieuwe gezangenboek pas volgend jaar in gebruik genomen wordt, oefenen hier en daar - zoals in Monnickendam - gemeenten al met de nieuwe bundel. Kerkmusicus en theoloog Pieter Endedijk (58) is blij dat het nieuwe liedboek voor reuring zorgt in de protestantse kerken. Endedijk is namens de Interkerkelijke Stichting voor het Kerklied projectcoördinator van de nieuwe zangbundel. "Het huidige liedboek is een boek uit één stuk", noemt hij als bezwaar tegen de bestaande bundel. "Je vindt er één stijl en genre in, namelijk het klassieke kerklied".

In de veertig jaar dat het rode boek gebruikt is, zegt Endedijk, is er veel veranderd. Niet alleen zijn er nieuwe liederen verschenen, ook zijn er meer stromingen in de kerk ontstaan, elk met een eigen liedrepertoire. Endedijk wijst op de evangelische gemeenten waar de klassieke kerkmuziek is ingeruild voor populaire melodieën, elektrische gitaar en drumstel. "Het is andersoortige muziek met een andere taal dan het klassieke kerklied."

In totaal werkten zo'n 75 vrijwilligers vijf jaar lang aan het samenstellen van de nieuwe bundel. "We hebben gezocht naar liederen die passen bij wat gelovigen in het dagelijks leven tegenkomen", zegt Endedijk. "Een lied over trouw zit er natuurlijk in. En een lied over relaties die verbroken zijn. Maar een lied over werkloosheid is dan weer lastig te vinden."

De redactie gaat anno 2012 anders te werk dan veertig jaar geleden. Toen werden alleen liederen in klassieke stijl gekozen, met teksten van dichters als Willem Barnard en Jan Willem Schulte Nordholt. Endedijk: "Er worden nu geen stijlen uitgesloten. In het nieuwe liedboek zullen liederen staan die je niet op een orgel kunt spelen, maar op een piano. Er wordt nu meer gelet op wat een lied met mensen doet."

Dat is niet het enige wat verandert, er komen ook teksten en gedichten in het nieuwe boek. "Het is niet meer expliciet bestemd voor de kerkdienst, maar ook om thuis te gebruiken. Dat vraagt vaak apart materiaal", zegt Endedijk. "Korte liederen of een canon, een eenvoudige vorm van meerstemmigheid."

Het repertoire mag dan uitgebreider zijn, dat zegt weinig over hoe dik de nieuwe bundel wordt. Veel tekstdichters zijn korter van stof dan jaren geleden, weet Endedijk. Hij wijst op de liederen van de oecumenische kloostergemeenschap Taizé - korte meerstemmige verzen op uiterst zingbare melodieën. "Die vragen hooguit een halve bladzijde."

Endedijk weet uit zijn ervaring als kerkmusicus en predikant dat muziek een onmisbaar ingrediënt is in de kerkdienst. "Samen zingen is gemeenschapsvormend. En als je zingt, kun je dingen belijden die je gewoon lastig kunt zeggen." Vooral geloofswaarheden, bijvoorbeeld dat God 'bestaat', krijgen veel gelovigen tegenwoordig lastig over hun lippen. "Dogmatiek is steeds minder prominent aanwezig in de kerken. Muziek kan helpen om te geloven. Vroeger was het: 'Ik heb geloofd en daarom zing ik'. Dat is omgedraaid. 'Ik zing en daarom geloof ik', is het nu."

Endedijk hoopt dat de kerken lokaal met het nieuwe liedboek gaan werken. Zangavonden, maar een danscursus kan ook een eerste kennismaking zijn. Hoogenkamp is van plan om van zijn dansavond een complete workshop te maken, met verschillende dansen en stijlen. Daarmee wil hij langs kerken gaan.

In Monnickendam slaat de vermoeidheid na anderhalf uur dansen toe. De enige man heeft de zaal inmiddels verlaten. De vrouwen en Hoogenkamp dansen nog door. Op het programma staat als slotlied 'Groot is uw trouw, o Heer', een bekend evangelisch lied dat ook een plaats krijgt in het nieuwe liedboek. Een vrouw trekt haar wenkbrauwen op en blaast haar wangen bol. "Ik word moe", zegt ze met grote ogen. Nog één keer gaat het met de armen omhoog en omlaag. "Als je het niet gewend bent, is het misschien wat veel", zegt de onvermoeibare dansinstructrice. Iedereen kijkt vrolijk. De vermoeide vrouw hapt naar adem: "Het wordt op deze manier nog leuk om naar de kerk te gaan."

Het 'Liedboek voor de Kerken' is business. Van deze meest gebruikte protestantse liedbundel zijn sinds 1973 zo'n 2,5 miljoen exemplaren over de toonbank gegaan. Of het nieuwe liedboek - waarvoor in 2007 de opdracht werd gegeven - ook zo'n oplagesucces wordt, valt nog te bezien. Niet alleen is het aantal gelovigen geslonken, ook hebben minder kerkgangers een liedboek in huis. Vaker hebben kerkelijke gemeenten een stapeltje zangbundels in bezit, die kerkgangers kunnen lenen. Bovendien projecteren veel dominees liederen met een beamer op de kerkmuur.

De BV Liedboek
Het nieuwe liedboek (ondertitel: 'Zingen en bidden in huis en kerk') wordt samengesteld in opdracht van vijf Nederlandse en twee Belgische protestantse kerkgenootschappen. Voor het verzorgen van de uitgaven en publicaties van het nieuwe Liedboek is de BV Liedboek opgericht, waarin drie protestantse uitgevers samenwerken: Boekencentrum, Jongbloed en Kok.

Met de komst van het nieuwe liedboek verdwijnt er ook een historisch boekwerk. Het 'oude' liedboek valt te zien als monument in het 'Samen-op-Wegproces', de langdurige fusiebespreking tussen hervormden en gereformeerden in Nederland.

Wat te kiezen
Wie zich een beeld wil vormen van het moderne kerklied, kan terecht bij dichter en theoloog Andries Govaart (1954). Zijn lied 'Wat te kiezen' komt in het nieuwe liedboek.

Wat te kiezen, leven, dood,

afgod geld, genadebrood?

Alles houden wat ik heb,

of mij geven, gaandeweg?

Wat mij vasthoudt, wat mij heeft,

wat mij werft en wat mij leeft,

is het vele, geld en goed,

aarden schatten, overvloed.

Die mij vasthoudt, weegt en wikt,

die mij voedt en mij verkwikt,

is de Ene, goed is God,

hemelschat, genadebod.

Wat te kiezen, leven, dood,

afgod geld, genadebrood?

Alles houden wat ik heb,

of Hem volgen op zijn weg.

'Wat te kiezen'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden