Dans op intuïtie als kompas voor onze vrijheid

Zijn medewerkers werden wat lacherig toen artistiek directeur Leo Spreksel hen in de voorbereidingsfase van het festival CaDance met het thema ’intuïtie’ confronteerde.

,,Dat begrijp ik wel”, zegt Spreksel, ,,je komt met intuïtie al snel in New Age-achtige sferen terecht. De term heeft nogal modieuze en vage connotaties. Maar binnen de wetenschap en de kunsten is een heel helder discours gaande over het belang van intuïtie in het menselijk functioneren en de rol die intuïtie speelt in veranderingsprocessen. Ik denk dat de dans als intuïtieve kunstvorm een belangrijke bijdrage kan leveren om de rol van intuïtie in ons bestaan serieuzer te nemen.”

De dertiende editie van het festival moderne dans CaDance heeft als ondertitel ’The Challenge of Intuition’ en is afgelopen weekend in Den Haag begonnen. Wat is de rol van intuïtie in wat wij ervaren en meemaken, is de centrale vraag in 25 premières, 58 dansvoorstellingen en uitgebreide randprogrammering.

Festivaldirecteur Leo Spreksel: ,,Ik raakte gefascineerd door een onderzoek van Tim Wilson over het nemen van beslissingen. Proefpersonen die niet de gelegenheid kregen om dingen goed te overdenken maar op louter intuïtie tot hun keuze moesten komen, bleken achteraf veel tevredener met de uitkomst dan proefpersonen die op puur rationele gronden een besluit hadden genomen. Intuïtie wordt steeds meer erkend als sturende factor in het menselijk handelen. De mens blijkt in tegenstelling tot wat we graag willen denken, geen rationeel maar een intuïtief wezen.”

Als metafoor voor het thema intuïtie gebruikt CaDance het fenomeen van de ’roque elephant’, de wilde olifant die niet meegaat in de gedisciplineerde cadans van de kudde maar die zijn eigen intuïtieve weg zoekt om de groep uit te dagen een andere koers te varen.

Spreksel: ,,De wilde olifant staat voor de rol van de kunstenaar in een maatschappij waar dogmatische en religieuze denkbeelden steeds meer de waarheid voor zichzelf opeisen en waarin steeds minder ruimte overblijft voor ideeën die niet stroken met de eigen ideologie.”

,,Ik pretendeer niet dat ik de toeschouwer met mijn producties iets wil ’bijbrengen’,” zegt dansmaker André Gingras. ,,Ik hoop wél dat ze de kijker uitdagen om voor zichzelf te denken.”

Voor een van Nederlands meest in het oog springende choreografen en vaste gast in CaDance is het evident dat zijn dans iets teweeg moet brengen. Om zo nodig als een olifant door de porseleinkast van ons redelijk denken te razen. Met thema’s als individuele identiteit versus globalisering, wordt zijn werk gezien als maatschappelijk geëngageerd.

Een wat al te makkelijke duiding, vindt Gingras: ,,Als kunstenaar is wat er maatschappelijk gebeurt voor mij een vanzelfsprekendheid, het zijn mijn intuïtieve keuzes in het artistieke proces die de voorstelling maken tot wat het is. Daar kan de toeschouwer dan vanuit eigen intuïtie op reageren.”

Wetenschappers geven aan dat nieuwe fasen in hun onderzoek meestal niet ontstaan door rationele denkpatronen, omdat die zich immers beperken tot wat men al weet. Het moment dat er werkelijk iets nieuws wordt ontdekt, is vaak volstrekt onverwacht en ontsproten uit wat men ’intuïtief heeft vermoed’.

Spreksel: ,,Intuïtie levert daarmee het vermogen dat mensen leren kennen wat ze nog niet weten. Daarom speelt het in de kunst ook zo’n belangrijke rol. Kunstenaars geven vorm aan wat er eerst niet was en gebruiken dus per definitie hun intuïtie om de werkelijkheid te exploreren.”

Van alle kunstdisciplines is dat volgens Spreksel bij dans het pregnantst. ,,Rationeel vermogen is gekoppeld aan taal, als uitdrukkingsvorm van het denken. Dans is een kunstvorm die in essentie afziet van taal, het is de taal van het lichaam dat wordt gebruikt om uitdrukking te geven aan niet-talige en dus niet-rationele processen in ons leven.”

Spreksel geeft de CaDance-productie ’trans.form’ van André Gingras als voorbeeld hoe krachtig het lichaam als intuïtief instrument kan zijn. ,,In de manier waarop we naar onszelf kijken, als sturend voertuig voor het betreden van terreinen je niet kent.”

Choreograaf André Gingras maakt met ’trans.form’ zijn ’meest intuïtieve voorstelling tot nu toe’. In de productie vertaalt hij op intuïtie gestoelde mogelijkheid tot verandering letterlijk naar het lichaam.

,,Tijdens een studiereis in Indonesië werd mij duidelijk dat intuïtie kan worden gebruikt om tot facetten van het leven door te dringen waarvan we het bestaan niet kunnen vermoeden. Ik maakte op Bali een ceremonie mee waaraan door de hele gemeenschap werd deelgenomen. Door trancerituelen transformeerde men van mens naar dier, verliet de ziel het lichaam om een brug te slaan tussen hemel en aarde. Een heel natuurlijke transformatie die ik in mijn voorstelling afzet tegen zoiets als plastische chirurgie waarin men - heel westers gedacht - uitgaat van louter rationele controle van fysieke verandering.”

Juist in het niet erkennen van de kracht van intuïtie schuilt een groot gevaar, vindt Spreksel. ,,Er is onderzoek gedaan naar grote mondiale politieke ontwikkelingen. Daaruit bleek dat veel van de keuzen die wereldleiders maken op intuïtie berustten, terwijl het aan de wereld werd gepresenteerd als de optelsom van rationele processen.”

,,Kijk naar de oorlog in Irak, die is begonnen als antwoord op ’elf september’. Puur intuïtieve emoties als ’we kunnen dit niet over onze kant laten gaan’, werden aan de wereld ’verkocht’ als iets wat redelijkerwijs niet anders kón. Het is door de hele geschiedenis maar al te vaak als demagogisch aanwensel gebruikt om populistische onderbuikgevoelens te verantwoorden.”

Daarover gaat de voorstelling ’Unison’ van de jonge dansmaker Kenneth Flak, waarin drie dansers naar strikte schema’s compleet unisono bewegen.

Kenneth Flak: ,,Het is mijn reactie op de sterker wordende hang naar populistische en religieuze ideologieën, een verkenning van orde versus chaos. Er zit schoonheid in het uniforme, in de strakke formaties van gesloten rijen. Maar het is ook beangstigend omdat het onze eigen intuïtie uitschakelt en vrij denken beknot. Voor de dansers is het interessant te onderzoeken in hoeverre ze binnen dwingende structuren nog de mogelijkheid hebben om vrij te bewegen. Met dat spanningsveld wil ik ook de kijker tot een standpunt bewegen.”

Volgens festivaldirecteur Leo Spreksel daagt CaDance boven alles uit om ontdekkingen te doen en, vanzelfsprekend gebruikmakend van de eigen intuïtie, buiten de geëffende paden te treden.

,,Als je het leven beschouwt als een ontdekkingsreis, dan is onze intuïtie het kompas dat vrijheid en sturing kan geven: de wilde olifant naast ons gezond verstand.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden