Review

Dankzij onderwijs halen Tibetaanse nonnen hun achterstand in

Een traditie van 2600 jaar is doorbroken nu Tibetaans-boeddhistische nonnen net zulk onderwijs krijgen als de monniken van dit geloof. De Tibetaanse non Tsin-La heeft in Nepal het initiatief genomen om de structurele achterstelling van vrouwelijke geestelijken in het boeddhisme aan te pakken. De zwarte Amerikaanse hoogleraar boeddhistische filosofie Janice Willis schreef een boek over de Tibetaans-boeddhistische nonnen, die vaak levenslang novice blijven. Janice Willis: Enlightened Beings, Life Stories from the Ganden Oral Tradition, Wisdom Publishers, Boston 1995, ISBN 0-86171-068-1, Janice Willis, Feminine Ground, Essays on women and Tibet, Wisdom Publishers, Boston herdruk 1995 ISBN 0-937938-73-4

Ze doceert boeddhistische filosofie aan de Wesley Universiteit in Middletown, Connecticut. Kort geleden verscheen haar boek 'Enlightened Beings', (een studie over en vertaling van vijf heiligenlevens van siddha's - boeddhistische heiligen) naast een herdruk van 'Feminine Ground, essays on Women and Tibet'. Als zwarte vrouw is ze een eenling in het boeddhisme. Ik ontmoette haar op het dak van de wereld in Leh, India, waar zij de spits afbeet van de internationale conferentie van boeddhistische vrouwen, met als thema: 'The Power of Compassion'. Het vervolggesprek was in de Verenigde Staten.

Onverwacht sta ik in haar huis oog in oog met een vergeelde foto van een witte man met een lange baard. “Een van mijn voorvaderen”, zegt ze. “Lange tijd kreeg ik te horen dat ik mijn intelligentie aan zijn witte bloed te danken had.”

“Mijn Tibetaanse leermeester, Lama Yeshe, had me gevraagd vijf heiligenlevens te vertalen en van commentaar te voorzien. Ik hoefde met het boek 'Enlightened Beings' (Verlichte Levens) geen academische graad te halen en had dus de vrijheid er meer van mezelf in te leggen. Het vertalen van de 'namtars' (heiligenlevens) was binnen enkele maanden klaar; het schrijven van de inleiding en de eindnoten kostte me daarentegen jaren en dat was het meest fascinerende deel van het proces. 'Feminine Ground' behandelt allerlei aspecten van vrouwen en nonnen in Tibet. Ik heb er twee bijdragen voor geschreven. Een over Dakini's, een symbool in de boeddhistische filosofie voor de belichaming van de allerhoogste wijsheid en een stuk over de positie van Tibetaanse nonnen (Ani's). Daarover is nog heel weinig bekend. Allereerst doordat Tibet nauwelijks bereikbaar was maar ook omdat vanaf het allereerste moment alleen de activiteiten van de monniken gedocumenteerd zijn.”

“De eerste non was de tante van de Boeddha, die hem opvoedde na de dood van zijn moeder, toen hij 7 dagen oud was. Zij vroeg de Boeddha om non te mogen worden. Volgens de overlevering, die echter door monniken (!) werd geschreven, gaf Boeddha als antwoord dat de lengte van het voortbestaan van de Dharma (leer) zou worden gehalveerd, als vrouwen in kloosters toegelaten zouden worden. Na lang aandringen stemde hij toe onder de voorwaarde dat nonnen acht extra zware regels kregen opgelegd. Een ervan was, dat een non, ook al is ze honderd, respect moet tonen voor een zojuist gewijde monnik. De meest onderdrukkende regel echter was het verbod aan nonnen om onderwijs te geven aan monniken. Dat telde zwaar. De leken, die de kloosters onderhielden, namen de gebeden van de vrouwen niet serieus omdat zij de Dharma niet konden verbreiden en gaven vervolgens alleen geld aan de monniken voor het bidden van hun 'puja's' (gebeden). Voor leken is het geven van donaties nog steeds een manier om verder te komen op het pad der verlichting. Dit houdt nonnen op hun plaats omdat zij absoluut geen geld hebben om rond te komen. Ze zijn vaak de huissloof van monniken, hun familie en dorpelingen. Ze werken op het land en worden overal ingezet waar gratis werkkracht nodig is. Met aalmoezen onderhouden ze zichzelf en de oudere nonnen in de communiteit. Voor scholing is geen energie en tijd meer over.”

Onderwijs

“Het is daarom een fantastische ontwikkeling dat de non Karma Lekshe Tsomo uit Hawai heeft ingezien dat alleen onderwijs de weg naar gelijkwaardigheid is. En in Nepal woont Tsin-La, een goed opgeleide Tibetaanse non van beteren huize. Zij is een vrouw van de wereld en ze ontdekte dat ze voorrechten kreeg boven de andere nonnen door haar sociale status. Ze kreeg toestemming om een klooster voor nonnen in Kopan (Nepal) te stichten, maar ook niet meer dan dat: ze kreeg verder geen enkele concrete steun. Ze heeft alleen het geld bij elkaar gebracht en nu krijgen in Kopan 98 nonnen precies dezelfde opleiding als hun mannelijke collega's: van dezelfde leraren, in dezelfde ruimte. Ze was hier een keer op bezoek en toen kwam ze met een lumineus idee om de status van de nonnen op te vijzelen op een legale manier: ze wil de nonnen een reguliere pedagogische opleiding laten volgen waardoor ze een officiële onderwijsbevoegdheid krijgen. Dat gooit 2600 jaar traditie overboord. Het is het meest revolutionaire, eenvoudige en effectieve plan om de positie van nonnen te verbeteren.

Als marginale groep accepteer je doorgaans heel lang de inferieure opvattingen over jou van anderen. Dat herken ik uit mijn eigen achtergrond. Je moet drie keer beter presteren, wil je serieus genomen worden. De idee dat deze vrouwen zichzelf als onderwijsgevenden gaan beschouwen, zal een ommekeer in hun denkpatroon, in hun gevoel van eigenwaarde opleveren.'

Wijding

“Tibetaanse nonnen hebben nooit de volledige wijding kunnen ontvangen. Het was in hun traditie net zoiets als met professoren hier in de VS: zij kunnen alleen een vaste aanstelling krijgen als een aantal collega's van dezelfde faculteit een aanbeveling doet. Volgens de Tibetaanse traditie moeten er tien volledig gewijde nonnen zijn om er een te kunnen aannemen en daarna moeten tien monniken die wijding goedkeuren. Maar er zijn van de 27 000 nonnen die voor de Chinese invasie in Tibet leefden, nog nooit tien gewijd. Zij hadden de status van novice, een beginneling. Toch zijn het deze vrouwen die in de frontlinies lopen bij de demonstraties voor een Vrij Tibet. Zij zijn het die worden verkracht en vermoord. Van de ruim 600 kloosters met 12 000 nonnen is er geen een meer over. De vrouwen die nu tussen de burgers leven tonen een enorme moed, hoewel er van de kant van de monniken weinig respect voor hen is.”

Als het gesprek op de Dalai Lama komt is het even stil. Dan zegt Janice Willis bedachtzaam: “Sinds hij in 1959 gevlucht is neemt de Dalai Lama allerlei initiatieven om mensen bij elkaar te roepen voor conferenties, bijvoorbeeld over ecologie of christen-boeddhisten en kort geleden heeft hij zelfs de joden uitgenodigd voor een dialoog. Maar hij zou actie moeten ondernemen om de positie van de nonnen onder de aandacht van de monniken te brengen. Hij zou kunnen beginnen met de erkenning van de gewijde nonnen. De tijd is rijp, zo vlak na de internationale vrouwenconferentie in Peking. De Dalai Lama heeft bij verschillende openbare bijeenkomsten gezegd dat hij de vrouwen aanmoedigt om hun eigen ontwikkeling in de hand te nemen. Hij wil de condities voor boeddhistische vrouwen op de wereld verbeteren. Maar tegelijkertijd zegt hij dat er een Wereldconferentie van alle boeddhistische tradities nodig is om de bovengenoemde regels te veranderen. Op die manier wordt er nooit een non gewijd. Natuurlijk is dat een probleem, maar hij neemt daarin een te passieve houding in. Er is moed voor nodig om veranderingen aan te brengen. Echter niet alleen van hem: ook de nonnen kunnen ervan verzekerd zijn dat de ogen van de boeddhistische wereld op hen gericht zullen zijn. Er moet iemand beginnen en dat kan alleen Zijne Heiligheid de Dalai Lama. Hij heeft de autoriteit.”

Ze kijkt even heel vrolijk. “Ik hoop dat Zijne Heiligheid dit interview in handen krijgt. Kun je daar niet voor zorgen? Ik wil met hem praten als boodschapper, als ambassadeur, om hem op de hoogte te brengen van de situatie van de boeddhistische nonnen.”

Taiwan en Korea

“Er zijn twee landen waar nonnen nog gewijd kunnen worden: Taiwan en Korea. Daar gaan westerse vrouwen ook naar toe. Karma Lekshe Tsomo, die op de bres springt voor de ontwikkeling van de boeddhistische nonnen, probeert geld bij elkaar te brengen om vrouwen uit allerlei landen, zoals Bhutan, Mongolië en Tibet, naar een van deze landen te laten gaan. Dat is een kostbare aangelegenheid: het duurt maanden voordat zij alle regels en wetten hebben geleerd en gewijd worden. Er zijn nu acht gewijde nonnen. Kun je je de opwinding voorstellen? Als het er tien zijn, kunnen zij zelf wijdingen verrichten, mits de Dalai Lama hen erkent. Dat legt een druk op de selectie van de nonnen, daar is Lekshe Tsomo zich wel van bewust: de nonnen mogen geen fout maken. De kracht van onderwijs is daarbij van essentieel belang. Het is de enige weg naar de verbetering van de positie van deze nonnen en dat is dan ook de reden dat zij in Dharamsala twee kloosters heeft gesticht waar de nonnen voornamelijk onderwijs volgen en niet meer in hun eigen onderhoud hoeven te voorzien.”

“Jammer,” zegt ze, “ik moet college geven. Heb je misschien zin om mee te gaan?”.

De faculteit is gehuisvest in een rood bakstenen gebouw in Middletown. De studenten stromen het lokaal binnen en nemen plaats aan een huiselijke ronde tafel. Bij de bespreking van het boek 'Enlightened Beings' komen de jongelui na een aarzelende start op gang. Tijdens de discussie blijkt 'tantra' het magische woord waaraan de studenten blijven hangen. Ik herken hun vragen. Tantra is een heel speciale manier waarop mensen vrijen, zo is me vanuit populaire publikaties bijgebleven. Kennelijk heerst die opvatting eveneens onder de studenten van dit kleine Noordamerikaanse Universiteitsstadje.

Glimlachend staat Janice Willis voor het bord. “Tantra in dit boek over levens van heilige siddha's”, zegt ze, “is de draad die elementen met elkaar verbindt. Tantra”, zo legt ze uit, “is de manier waarop mediterende boeddha's een balans vonden in de mannelijke en vrouwelijke aspecten in henzelf en die gebruikten op hun weg naar de Verlichting.”

Als we na twee uur de universiteit uitlopen zegt ze: “Dat is zo'n wijdverbreid misverstand, vooral in het westen: mensen denken: ha! Tantra leert me hoe ik fijne seks kan hebben. Maar dat is het niet. Tantra leert hoe je de wind in een andere richting kunt laten stromen. De symboliek daarvoor is, ironisch genoeg, de afbeelding van de geslachtsgemeenschap, ook in boeddhistische muurschilderingen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden