Dankzij Erdogan heeft het piepkleine Constantinopel nog altijd grote geopolitieke invloed

Patriarch Bartholomeus tekende zaterdag in istanbul de Tomos, de verklaring waarmee de orthodoxe kerk van Oekraïne onafhankelijk wordt van die in Rusland. Beeld Joris Van Gennip

Een piepklein kerkgenootschap heeft nog steeds wereldwijd invloed. Maar zonder steun van de Turkse president Erdogan kan patriarch Bartholomus niet.

Constantinopel dankt zijn naam aan Constantijn de Grote, de Romeinse keizer die in 330 het huidige Istanbul naar zichzelf vernoemde. Daarop volgde de oprichting van het Oecumenisch patriarchaat van Constantinopel, dat uitgroeide tot een christelijke wereldmacht en zich in 1054 afsplitste van de kerk in Rome.

Ook na de islamitische verovering van Constantinopel in 1453 behield het patriarchaat zijn jurisdictie over de orthodoxe wereld. Die invloed kromp toen de Russisch-orthodoxe kerk in 1589 ‘autocefaal’ (onafhankelijk) werd. In 1686 werd de kerk in Kiev onder het gezag van Moskou geplaatst. Het verval zette door in de 19de eeuw, toen veel Oost-Europese kerken en de Grieks-Orthodoxe kerk eveneens autocefaal werden.

Vergane glorie

Tegenwoordig kent Istanbul alleen nog vergane orthodoxe glorie. In de wijken Balat en Fener, waar ook de Sint-Joriskathedraal ligt, blinkt het gouden mozaïekwerk nog altijd in eeuwenoude orthodoxe kerken. Maar de gelovigen zijn grotendeels verdwenen. Vanwege de Grieks-Turkse bevolkingsuitwisseling in 1923 en een bloedige pogrom tegen de overgebleven Grieken van Istanbul in 1955 kromp de gemeenschap tot slechts enkele duizenden zielen.

Desalniettemin is de huidige patriarch van Constantinopel nog altijd de primus inter pares (eerste onder gelijken) binnen de orthodoxe wereld. Hoewel de andere autocefale kerkleiders formeel op gelijke voet met hem staan, geniet Bartholomeus I nog altijd het hoogste morele gezag. Daarmee heeft de piepkleine kerkgemeenschap in Istanbul een geopolitieke invloed van wereldbetekenis.

Ankara laat die invloed niet zomaar aan zich voorbijgaan. De AKP- regering van president Erdogan versterkte de banden met christelijke leiders. Hun wettelijke positie werd verbeterd, maar daartegenover staat wel hun politieke loyaliteit. Bartholomeus heeft goed contact met Erdogan en spreekt regelmatig zijn steun uit aan de Turkse staat. Het is dan ook onwaarschijnlijk dat de onafhankelijkheidsverklaring van de Oekraïense kerk heeft kunnen plaatsvinden zonder groen licht uit Ankara.

Positie Turkije

Dat werpt vragen op over Turkije’s positie ten aanzien van Oekraïne en Rusland. Enerzijds heeft Ankara de Russische invasie van de Krim altijd veroordeeld, onder meer wegens zorgen over de positie van de Turks-sprekende Krim-Tataren. Als Rusland het kerkelijk schisma aangrijpt om de oorlog met Oekraïne verder te escaleren, dan zal Turkije zich hoogstwaarschijnlijk solidair verklaren met Kiev.

Tegelijkertijd zal Erdogan zijn sterke band met Poetin koste wat het kost willen beschermen. Na de aankondiging van het Amerikaanse vertrek uit Syrië hangt Turkije’s positie in dat andere conflict bovenal af van de onderhandelingen met Moskou. Als die gesprekken plotseling verzuurd raken door het kerkelijk schisma, zal blijken of de beslissingen van Constantinopel nog altijd gevolgen kunnen hebben voor de hele regio.

Lees ook:

‘Voortaan bidden we niet meer tot de duivel, maar tot God’

Voor Oekraïners is de afscheiding van hun orthodoxe kerk van de Russen een bewijs van erkenning. ‘Dit is de dag waarop wij eeuwen hebben gewacht.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden