'Dankbaarheid is schaars geworden'

Van Limburg tot Groningen telt Nederland honderden voormalige bedevaartsplaatsen. Trouw zoekt deze zomer naar sporen van de vergeten devotie. Vandaag: de ruïne van Eik en Duinen.

Cisca van der Sluijs heeft 25 maal Lourdes bezocht. Tien keer organiseerde ze een bedevaart van Haagse katholieken naar die pelgrimsstad in het zuiden van Frankrijk. Als lid van de werkgroep bedevaarten van haar parochie is ze ook betrokken bij een bescheidener ritueel, in Den Haag zelf. Ze vertelt het op de begraafplaats Oud Eik en Duinen, als we op een herfstdag in augustus beschutting zoeken tegen de regen - onder een paraplu in een middeleeuwse ruïne, midden tussen de graven.

De ruïne is het overblijfsel van een kerk die halverwege de dertiende eeuw de Hollandse graaf Willem de Tweede liet bouwen ter nagedachtenis van zijn vader, graaf Floris de Vierde. Graaf Willem had een goede kans om keizer van het Duitse Rijk te worden, maar in een veldtocht tegen de West-Friezen zakte hij jammerlijk door het ijs. Naar deze plek in Den Haag gaan, ruim driekwart millennium later, elke Hemelvaartsdag vanuit verschillende hoeken van Den Haag in totaal zo'n tachtig gelovigen op weg. Ze lopen een paar maal, Marialiederen zingend, rondom de plek waar vroeger de kerk stond. Anders dan de gelovigen in de Middeleeuwen bewegen ze zich niet op hun knieën voort, maar rechtop lopend.

Het duurt even voordat Van der Sluijs en Peter The, van de pastoraatsgroep, dieper ingaan op het ritueel op Eik en Duinen. Eerst moeten ze hun verhaal kwijt over de overweldigende indruk die het jaarlijkse gebeuren in Lourdes maakt. The: "Je voelt je als gelovige wel eens een eenling in deze samenleving. Maar in Lourdes was dat totaal anders. 'Ik ben niet alleen! Het leeft!' schoot het door me heen. In Korea en in China groeit de kerk als kool. De saamhorigheid die je in Lourdes voelt is zo fantastisch."

Die machtige sfeer ervaren ze in Nederland veel minder. "Nederland is een missieland geworden", zeggen ze. Van der Sluijs: "Er zijn tegenwoordig Indonesische priesters aan het werk in de Schilderswijk."

Voor The kreeg zijn reis naar Lourdes een bijzondere betekenis toen zijn vrouw korte tijd later zwanger werd. Van der Sluijs herinnert zich levendig de chaotische toestanden die er in de pelgrimstreinen naar Lourdes konden ontstaan, bijvoorbeeld als er onvoldoende water was of wanneer de elektriciteit uitviel. Tegenwoordig rijden er bussen. Van der Sluijs: "Eigenlijk is de bedevaart al begonnen op het moment dat je samen in de bus stapt."

Een andere binnenlandse bestemming voor Haagse pelgrims is Brielle, waar in 1572 de Watergeuzen negentien katholieke inwoners van Gorkum, zeventien geestelijken en twee leken, ophingen in een turfschuur van een verwoest klooster. Ook bedevaartplaatsen vlak over de grens, in België of in Duitsland (bijvoorbeeld in Kevelaer bij Venlo) trekken veel Nederlandse deelnemers. Dat is zo gegroeid in de tijd dat in Nederland het katholicisme aan allerlei beperkingen was onderworpen en net over de grens niet.

Het is allemaal minder groots, en toch voelen Cisca van der Sluijs en Peter The ook iets van diezelfde saamhorigheid van Lourdes wanneer ze in de pelgrimsstoet rondom de voormalige kerk op deze Haagse begraafplaats lopen, waar talrijke prominente Nederlanders hun rustplaats vonden. De contouren en de plattegrond zijn nog duidelijk zichtbaar. De resten van de kerk vormen een soort terp, hoger liggend dan zijn omgeving. Ook op die 'terp' liggen graven en er groeien prachtige bomen. Het is misschien wel een van de mooiste plekken van Den Haag. Van der Sluijs: "Hier lig je eersteklas hoor!"

Eik en Duinen was in de Middeleeuwen een dorp, halverwege tussen Den Haag en Loosduinen. Eerst ontstond er een cultus rondom een relikwie, een splinter van het kruis waaraan Jezus stierf. Later kwam de nadruk te liggen op Mariadevotie. Met de Reformatie veranderde alles. Het calvinisme werd staatsgodsdienst, het katholicisme kreeg een gedoogstatus. In 1580 besloten de Staten van Holland, beheerder van de kerkelijke goederen en gebouwen, de kerk van Eik en Duinen te verkopen, met als voorwaarde dat de koper het gebouw zou slopen. De vraagprijs was 180 gulden. De officiële reden was dat het gebied waar de kerk stond ontvolkt was, maar anti-katholieke motieven kunnen ook een rol hebben gespeeld. Want toen de katholieken vroegen het gebouw te mogen kopen, reageerden de Staten van Holland geprikkeld. De afbraak werd in het volgende jaar met harde hand doorgezet, onder bedreiging met geweld en hoge boetes bij eventueel verzet.

Maar de bedevaarten bleven doorgaan en ook bleven mensen individueel de ruïne bezoeken, in de hoop op genezing van kwalen. Komen er nu nog steeds mensen individueel hierheen, los van de bedevaart, bijvoorbeeld voor hun gezondheid? Van der Sluijs wijst op twee stenen bouwseltjes vlakbij de ruïne. Mensen hebben ze volgestopt met kaarsen. "Daar is geen graf. Het lijkt erop dat er ook mensen hier informeel naar toegaan." The: "Dat is zo mooi van het katholicisme, het is een zintuiglijke godsdienst die je kunt zien, horen en ruiken." Beiden zijn ervan overtuigd dat een bedevaart een genezend effect kan hebben.

Pas ver in de negentiende eeuw kwam er een einde aan de bedevaarten naar de ruïne in Den Haag. Dat gebeurde vreemd genoeg in een tijd waarin het katholicisme volledig gelijke rechten had gekregen en er in Den Haag indrukwekkende katholieke godshuizen verrezen, soms tot ontsteltenis van protestanten die aan de nieuwe verhoudingen moesten wennen.

Eik en Duinen ontwikkelde zich tot een officiële begraafplaats met een hek eromheen en vaste openings- en sluitingstijden en andere dwingende regels. Ook dat kan de afname van de bedevaarten in de hand hebben gewerkt. Een opleving was er in de tweede helft van de vorige eeuw. Een flinke stimulans was het Maria-jaar in 1988. Overigens behoren de zestig- en vijftigplussers Van der Sluijs en The tot de jongere garde, want zeventig plus is sterk vertegenwoordigd bij de bedevaart op Hemelvaartsdag. Sinds enige tijd lopen er ook migranten mee, onder andere christenen uit Irak.

Het blijkt moeilijk om bij de jeugd interesse levend te houden. Verwatering van katholiek onderwijs speelt daarbij volgens Van der Sluijs en The een rol. Peter The wilde zijn dochter naar een katholieke school in Moerwijk laten gaan, maar die deed niets aan godsdienst. Een andere katholieke school was vooral multicultureel. "Ik dacht lange tijd dat mijn dochter weinig met godsdienst had. Maar op een vakantie liep ze ineens de ene na de andere kerk binnen. En ze wil per se in een kerk trouwen. Er is dus toch iets blijven hangen."

Cisca van der Sluijs vertelt over iemand die in de hemel komt en daar verhuisdozen ziet staan, de helft leeg en de andere helft gevuld. In de lege zaten alle dingen waarvan de overledene op aarde had genoten. In de volle dozen zitten nog steeds spullen. "Die had je tijdens je leven ook kunnen krijgen", luidt de uitleg. "Als je er maar om had gevraagd." Dat minder mensen behoefte hebben aan zoiets als een bedevaart heeft volgens Van der Sluijs en The ook te maken met welvaart. Ciska van der Sluijs: "Veel mensen kunnen tegenwoordig krijgen wat ze willen. Ze zien de noodzaak niet meer om iets af te smeken. Nou hoeft dat ook niet per se op een bedevaart. Je kunt ook meelopen uit dankbaarheid. Dankbaarheid is een schaars goed geworden." Peter: "Daarom doe ik ook vrijwilligerswerk, om mijn dankbaarheid aan God te tonen en Hem iets terug te geven."

tekst

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden