Dan doen we het toch zelf!

Regels leggen de Nederlandse samenleving vast. We willen garanties voor de veiligheid en iedereen moet mee kunnen doen. Maar hoe gaat dat als de overheid taken afstoot en burgers het initiatief overnemen? Wie is verantwoordelijk in de doe-democratie?

Heel begeesterend, noemt Marcel Ham de tocht die hij met Jelle van der Meer maakte langs twaalf burgerinitiatieven. 'Of we nu op bezoek gingen in Brabant of Groningen, in stad of dorp, we stapten altijd in een warm bad van optimisme, gemeenschapszin en ondernemersgeest', schrijven ze in de epiloog van hun boek 'De ondernemende burger. De woelige wereld van lokale initiatieven'.

"We zagen veel enthousiasme", zegt Ham. "Mensen die ergens aan zijn begonnen omdat ze dat nodig vonden, weg van de overheid en weg van de markt, de traditionele partijen. Dat geeft nieuw elan bij de mensen die wij spraken." Ze zijn trots, constateerde Van der Meer. "Trots op het eigenaarschap, dat ze loskomen van overheidspaternalisme. Wij doen het gewoon zelf!"

Ham is hoofdredacteur van het Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken, een uitgave van kennisinstituut Movisie. Het ministerie van binnenlandse zaken vroeg hem de doe-democratie te onderzoeken en hij haalde freelance journalist Van der Meer erbij. Minister Plasterk neemt hun boek vanmiddag in ontvangst.

Aansluitend is er een debat, waaraan ondermeer hoogleraar burgerschap en humanisering Evelien Tonkens en universitair docent bestuur en beleid Imrat Verhoeven deelnemen. Want burgerinitiatieven geven aanleiding tot verhitte discussie, zo bleek afgelopen maanden op de website socialevraagstukken.nl. Zijn we op weg naar een nieuwe democratie of gaat het om een door bezuinigingen ingegeven verschuiving van betaald werk naar vrijwilligers?

"Die beleidsdiscussie gaat een beetje over mijn hoofd heen", zegt Van der Meer. "Ik kijk liever naar de burgers die wat doen." De onderzoekers richtten zich op grotere initiatieven, vertelt Ham. Van wie zijn ze en voor wie? Hoe zijn ze opgericht? Wat zijn hun doelen? Wie betaalt ze?

Een blauwdruk voor 'het burgerinitiatief' bestaat niet, concludeerden ze al snel. Het is overal maatwerk. Ook is het maar de vraag of het initiatief per se bij de burgers moet liggen om succesvol te zijn. In Almere krijgen de bewoners van een nieuwe woonwijk er van de gemeente alvast een buurtcoöperatie bij en dat lijkt te gaan werken.

Verbindend verhaal

Wel zijn trekkers nodig en is een organisatie wenselijk. "Dan ontstaat er een vliegwieltje." Daarbij helpt een verhaal, iets dat de bewoners bindt en hun identiteit verschaft, schrijven Ham en Van der Meer. Zoals het pioniersverleden in het Brabantse ontginningsdorp Elsendorp of de bewoners van het Twentse Den Ham, die zelf ooit het zwembad uitgroeven dat ze nu collectief beheren.

Doe-democratie is lang niet altijd democratisch, constateren de onderzoekers. Soms neemt een trekker autoritair besluiten over het wel en wee van 'zijn' project en lang niet altijd kan iedereen zomaar meedoen. Maar is dat erg? "Burgerinitiatieven zijn vaak klein, kwetsbaar en zwak, afhankelijk van subsidie en ze hebben soms trekkers die weinig inspraak dulden", zegt Ham. "Maar wij willen ze niet afserveren op weinig democratie en transparantie."

In hun eerste hoofdstuk beschrijven ze twee wijkondernemingen: de Lucas Community in een oude school in Amsterdam Osdorp en het Bruishuis in een voormalig bejaardenhuis in de Arnhemse achterstandswijk Malburgen. "Bij de Lucas Community zie je hoe moeilijk het is om economisch te overleven als je iedereen mee wilt laten doen", zegt Ham. "Wat bewoners daar mogen uitproberen heet geen bedrijf maar 'bewonderneming'. Toch moeten ze wel eisen stellen, voor verliesgevende bedrijfjes is eigenlijk geen plaats."

Het Bruishuis heeft een strakkere structuur, de bewoners profiteren maar zijn geen eigenaar, legt Van der Meer uit. De trekker is voormalig wijkagent en buurtcoach Walter Klein Nienhuis, die wordt betaald door de Stichting Bewonersbedrijf Malburgen uit inkomsten van de huur die de oude bejaardenflat opbrengt. "Het Bruishuis laat zien hoe het in de ideale situatie kan werken. De trekker die zich ontpopt als goedwillende leider. Totdat het ergens gaat wringen en het weer uit elkaar valt."

Malburgen is een voormalige Vogelaar- en krachtwijk, waar Arnhem jarenlang geld en energie in stak. De wijk kan niet zonder overheid, stelt Ham. "Maar het Bruishuis doet het wel veel beter dan toen al die welzijnswerkers zich ermee bemoeiden."

Dat mag een opmerkelijke conclusie heten, voor de hoofdredacteur van een vakblad voor het welzijnswerk. "Het credo in dat vakgebied is dat het niks kan worden zonder welzijnswerk. Dat betwijfel ik nu", aldus Ham. "Er zijn wel professionals nodig voor dit soort buurtinitiatieven. Die zie je zich ook als vrijwilliger melden. Maar dan gaat het ook om ondernemers. Het is veel breder dan sociaal werk alleen."

Gelijkheidsfuik

De werkwijze in het Bruishuis is informeel, beslissingen worden snel genomen, er zijn nauwelijks regels om op terug te vallen. Dat is zowel een pre als een nadeel, stellen Ham en van der Meer vast. "Het is heel warm", zegt van der Meer. Maar er ontstaat ook willekeur. "Wie komt er in en wie niet, kun je een notoire dronkaard weigeren? De gelijkheidsfuik, daar worstelen officiële instanties mee. Maar het is juist de kracht van het burgerinitiatief dat het onderscheid kan maken."

Burgers die het zelf doen klagen niet over regels, constateren de onderzoekers. "Regels zijn een gegeven. Wie een zwembad overneemt, moet voldoen aan eisen voor hygiëne en veiligheid." Toch zetten die regels sommige initiatieven klem. Zoals wanneer een door bewoners beheerd buurthuis geen verse vis van de markt mag halen voor de maaltijd die oudere buurtbewoners krijgen opgediend. Of als een speeltuinvereniging van al zijn vrijwilligers een verklaring omtrent gedrag moet vragen. Want wie krijgt de schuld als het misgaat?

Subsidie

"Als je je op de een of andere manier verhoudt tot de gemeente, bijvoorbeeld vanwege subsidie, dan moet je je aan de regels houden", zegt Van der Meer. "Maar we zouden wel toe moeten naar een andere vorm van verantwoordelijkheid. Ouders die hun kinderen elke week droppen bij zo'n speeltuin, kunnen ook zelf verantwoordelijkheid nemen voor hoe de kinderen daar worden opgevangen en door wie."

"Jij wilt andere burgers", vat Ham lachend samen. De cultuur moet veranderen, stelt Van der Meer. "Niet afschuiven maar meedoen. Dat vereist nogal wat. Maar bij burgerparticipatie hoort dat de overheid verantwoordelijkheid teruglegt. Dan moeten burgers zich die ook toeeigenen. En niet meteen met de vinger wijzen als er iets misgaat."

De overheid loopt vast in alles perfect willen regelen, aldus Ham. "De natuurlijke reactie is dat burgers het gaan overnemen. 'Dat kunnen wij beter.' Al blijft een vangnet nodig."

Eigen Klokhuis

Veertig vrijwilligers, negenhonderd bezoekers per week. Het Klokhuis in de Amersfoortse wijk Randenbroek Schuilenburg draait als een tierelier, terwijl de gemeente het had willen sluiten. Drie jaar geleden namen de wijkbewoners het buurthuis over. Er is een professionele keuken, waar eens per week een maaltijd voor zo'n vijftig buurtbewoners wordt bereid, à 6 euro per persoon, er zijn twee vergaderzaaltjes en er is de ontmoetingsruimte die ook plaats biedt aan computer- en naailessen. Achter een schuifwand ligt de grote zaal die wordt gebruikt voor zaken als koor, tafeltennis, dansen.

Drijvende kracht achter de vrijwilligers is Ans Mers, ondernemer en voormalig vrijwilliger in Het Klokhuis. Ze stopte daarmee uit onvrede met het welzijnswerk, vertelt ze aan schrijvers Marcel Ham en Jelle van der Meer. De buurt kwam vier jaar geleden in opstand toen de gemeente in het buurthuis een opvang voor verslaafden wilde vestigen. Met een paar buurtgenoten schreef Mers een plan om het buurthuis open te houden. De gemeente aarzelde en vroeg een hoge huurprijs. De bewoners lieten een bevriende aannemer doen alsof ook hij interesse had en hij kreeg een veel lager huuraanbod van de gemeente.

Uiteindelijk ging de verantwoordelijk wethouder om en konden de bewoners aan de slag. Met commerciële verhuur, onder meer aan een kerkgenootschap op de zondagochtenden, en enkele eenmalige subsidies krijgen ze de exploitatie rond. Zo konden onlangs nieuwe koelkasten en geluidsapparatuur worden gekocht dankzij een gift van het Oranje Fonds.

Multifunctioneel

De Graveborg is het sociale hart van Oostwold. Het dorp van amper duizend inwoners heeft een multifunctioneel centrum waar ze in de rest van Groningen jaloers op zijn. Basisschool, sportcafé, gymzaal, naschoolse opvang en coöperatieve supermarkt, alles wat er in de dorpsgemeenschap voorvalt is hier te doen. Behalve de kerk.

Evert van Vliet, bestuurslid van Dorpsbelangen, greep zijn kans toen de gemeente Leek, waar Oostwold onder valt, twaalf jaar geleden de openbare en christelijke basisschool wilde samenvoegen en het dorpshuis wilde opofferen voor nieuwbouw. De zelfstandig ondernemer duurzame energie wist zijn dorpsgenoten te overtuigen en samen stonden ze sterk in de onderhandelingen met de gemeente. Die ging mee in hun ambiteuze plan omdat de dorpsbewoners mede-eigenaar werden van de Graveborg en zelf zouden opdraaien voor de exploitatie.

De Graveborg is vier jaar geleden in gebruik genomen. Van Vliet leidt er geregeld bezoekers rond, die komen kijken hoe zo'n klein dorp zo'n mooie voorziening overeind kan houden. Honderd vrijwilligers zijn er actief, naast anderhalve betaalde kracht. Twee keer per jaar is er een algemene ledenvergadering. Wie wil kan de boeken inzien, zegt Van Vliet tegen de schrijvers Marcel Ham en Jelle van der Meer. Maar de cijfers liggen niet op straat. "Voor je het weet gaan mensen zeggen dat de bierprijs wel omlaag kan."

Bewondernemers

De Lucas Community in de voormalige Sint Lukasschool in Amsterdam is 'een gemeenschap waar buurtbewoners zich kunnen ontwikkelen tot zelfstandig ondernemer met producten of diensten waar de buurt beter van wordt'. Een kernteam van mensen met professionele ervaring in bedrijfsleven, ambtenarij en maatschappelijk werk trekt de kar.

De leegstaande school is drie jaar geleden door de buurt in gebruik genomen, onder aanvoering van een welzijnswerker die inmiddels als vrijwilliger actief is. Eind vorig jaar waren er acht 'bewondernemers', zoals de ondernemende buurtbewoners zichzelf noemen, actief. De bewoners hebben de school zelf opgeknapt, met een subsidie van de Stichting Doen.

Maar de wijkonderneming wil niet van subsidie afhankelijk zijn. Dat blijkt niet eenvoudig. Van de oorspronkelijke bewondernemers zijn de meesten inmiddels afgehaakt. Met verhuurbare werkplekken voor zzp'ers en een zorgbedrijfje voor de wijkbewoners hoopt de Lucas zich financieel te kunnen redden.

De gemeente Amsterdam wil een kostendekkende huur opleggen, maar het is nog onbekend om welk bedrag het gaat. De Lucas wil de eerste twee jaar zonder vergoeding in het gebouw blijven, om de exploitatie op gang te krijgen.

'De ondernemende burger' is te bestellen via www.movisie.nl/publicaties. Prijs euro 12,50 (excl. verzendkosten).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden