Dakloze moet weer leren zijn rug te rechten en zijn hoofd op te heffen.

Geen dak boven je hoofd, af en toe slapen in de nachtopvang en voor wat extra geld een straatkrant verkopen, terwijl je nergens echt welkom bent: het is geen leven om van te dromen. Het voortdurende besef op de rand van de samenleving te staan, verlaagt je gevoel van eigenwaarde, zegt Maureen Birney, theaterregisseur.

Op de Daklozendag ’Talent op straat’ in Amsterdam, die vandaag gepland staat, geeft ze een workshop ’Presentatie en beeldvorming op straat’. Simpele handvatten moeten ervoor zorgen dat de dakloze leert om met rechte rug en opgeheven hoofd zijn gesprekspartner aan te kijken. ,,Als je een tijdje meemaakt dat je liever niet gezien wordt, ga je je ernaar gedragen. Het is als een self-fulfilling prophecy. Je wilt je onzichtbaar maken om maar geen last te bezorgen. Je ziet vaak dat mensen naar beneden kijken en krom lopen. Maar als je voor jezelf wilt opkomen of een idee aan de man wilt brengen, dan moet je niet in je kraag wegkruipen.”

Maar de workshop dient niet om de exploitatie van de straatkrant te verbeteren of een slaapplek te kunnen bemachtigen. ,,Ik heb maar anderhalf uur, dus veel kun je niet doen”, weet Birney. ,,Het gaat erom dat mensen beseffen dat ze wat te vertellen hebben en weten hoe ze die boodschap kunnen brengen. De zelfwaardering zorgt ervoor dat je jezelf als het ware optilt. Mensen vergeten vaak hoe belangrijk het is een goed gevoel over zichzelf te hebben. Daar ga je naar leven. Je krijgt iets meer eigenwaarde.”

Eenvoudig is dat niet, zegt straatpastor Mariska Putters van de Protestantse Diaconie die deze Daklozendag organiseert. Wie jarenlang buiten leeft, vindt het extra moeilijk om zich aan te passen aan de regels van de sociale omgang en een gevoel van zelfrespect te houden. ,,Toen ik bij een inloopcentrum werkte, hoorde ik daklozen met de sociale dienst bellen. Bij het merendeel van de gesprekken liep het gesprek na drie minuten volslagen in de soep. Toen hebben we voorgesprekjes georganiseerd, om toch meer resultaten te kunnen boeken.”

En waarom een telefoongesprek in ruzie ontaardt? ,,Het is een combinatie van factoren. Sommige daklozen hebben psychische of verslavingsproblemen. En als je weinig geld hebt én je wordt een halfuur in de wacht gezet, dan wordt je geduld wel even op de proef gesteld.”

Maar, onderstreept Putters, onbegrip, eigen problematiek of weinig geduld van de dakloze is niet altijd de wortel van een conflict. Veel dak- en thuislozen krijgen met gesloten deuren te maken, vertelt ze.

,,Dat ligt niet altijd aan de dakloze. Stel dat iemand een creatief idee heeft, dan is het heel moeilijk om ruimte te krijgen bij de bestaande organisatie om dat plan te verwezenlijken. Als je eenmaal op straat bent beland, dan ontstaat snel het idee: je hebt je leven zo in de soep laten lopen, daarom verwachten we niet veel van je. Dat is tenminste mijn indruk.”

Behalve dat de dakloze dus aan zijn eigen presentatie moet sleutelen, wordt er tijdens de Daklozendag dan ook gekeken hoe je overheidsinstanties kunt enthousiasmeren voor een eigen idee. ,,Het is simpelweg niet zo dat ze blij zijn met elk burgerinitiatief”, zegt Putters.

In de Staatsliedenbuurt in Amsterdam woont voormalig dakloze Cor van Keuk, die samen met een aantal dak- en thuislozen al enige tijd bezig is een picknick te organiseren in het Westerpark. Dat te realiseren valt hem zwaar. ,,Ik klop bij verschillende stichtingen en organisaties aan. Ik wil graag samen met een man of tien elke zondag een picknick organiseren, met ruimte voor poëzie. Dan zegt een leidinggevende: ’Kom maar met die groep deelnemers’. Dat is juist het probleem: probeer eens tien dak- en thuislozen op één plaats te krijgen. Ik weet niet waar ze in de stad zitten en een mobiele telefoon hebben ze niet, maar dat doet toch niets af aan het idee?’’

Volgens hem zijn er wel meer ideeën die eerst naïef lijken, maar uiteindelijk misschien zelfs een baantje kunnen opleveren. Het besef iets te kunnen presteren is belangrijk, zegt Putters. ,,Ik merkte bij een koor van daklozen dat ze het heel leuk vinden om te presteren. ’Nu klapt het publiek voor me en anders kijkt het weg’, vertelde iemand. ,,Het gaat erom dat daklozen op een andere, positievere manier benaderd willen worden.”

Een respectabele thuisloze, zo omschrijft Van Keuk zichzelf. (,,Mijn thuis is bij mijn ex-gezin.”) ,,Een dakloze wordt zo snel in verband gebracht met vervuiling, agressie, verslaving, bedelen en psychische stoornissen. Als je níet verslaafd bent en je kampt niet met stoornissen, dan is het moeilijk om een positief gevoel van eigenwaarde overeind te houden. Daklozen zijn geen getrainde diplomaten. Het is een kunst om beleefd te blijven. Zelfs politici hebben er moeite mee.”

Volgens hem zijn er genoeg ’onzichtbare daklozen’, ,,gewone personen, zeg maar”, waarvan je niet ziet dat ze dakloos zijn. ,,Nu wordt nog te vaak de dak- en thuisloze in een pakket met de verslaafde en gestoorde gepresenteerd.”

De dakloze heeft ook nog een vriendelijk gezicht, zegt Van Keuk. ,,Als je wat beter kijkt vind je hen bij gespreksgroepen, zangkoren, een dichtersclub. Er zijn genoeg respectabele mensen die rustig leven zonder anderen lastig te vallen.”

Voor de Daklozendag is tien ’respectabele burgers’ die dakloos waren of nog steeds zijn, gevraagd te vertellen over hun leven, plannen en visies. ,,Als je dakloos bent, gaat al veel energie naar het overleven: waar slaap je, wat eet je”, zegt mede-organisator Arend Driessen. ,,Als je het dan ook nog voor elkaar krijgt om iets bij te willen dragen aan de samenleving, dan vind ik dat heel respectabel, om de woorden van Van Keuk te gebruiken. Het is jammer dat je deze groep mensen zelden ziet. We hopen dat ze nu meer voor het voetlicht komen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden