Review

Dagdromen in de trein

Jenny Diski reisde per trein door Amerika, en ontmoette in haar rookcoupé allerhande Amerikanen die géén haast hebben, zoals jongeren en bejaarden. Al reizende noteerde ze ook wat er in haar hoofd omging. Dat leverde een reisboek op zonder spectaculaire avonturen, een boek ' waarin niets gebeurt', maar dat als geen ander de toestand van het reizen oproept.

In de proloog van ' Vreemdeling in een trein' noemt de romanschrijfster Jenny Diski zich ' geen reisboekenschrijfster in enige redelijke zin des woords'. Toch is dit al haar tweede reisboek: in ' Schaatsen naar Antartica' (1998) deed ze verslag van een reis naar de zuidpool. Maar Diski is een tegendraadse reizigster. Ging ze in het eerste boek op zoek naar ' meer wit'; deze keer besluit ze op reis te gaan om in een toestand van roerloosheid te geraken. ” Ik wil mij in lege ruimtes bevinden, of er desnoods doorheen trekken.” Het moet een reis worden waarin niets gebeurt, zo meldt ze haar uitgever, en een boek dat daarover gaat.

In ' Vreemdeling in een trein' reist Diski door Amerika; bepaald geen roerloos land. Naar Amerika toe neemt ze de vrachtboot (' een oefening in sensorische deprivatie'), de MS Christiane, die porselein gaat ophalen in Georgia.

In Amerika neemt ze de trein: ze reist langs het verwaarloosde Amtrak-spoorwegennet in treinen met namen als de ' Sunset Limited' en de ' Empire Builder'. In de pionierstijd Amerika's trots, nu afgedankt en alleen nog gebruikt door mensen met weinig geld en veel tijd: door vliegangstigen, Amish, jongeren, bejaarden.

Het zijn vervoermiddelen die om overgave vragen, maar die het land zelf op afstand houden. Schommelend door de eindeloze prairies van Dakota vraag je je al gauw af of je een bepaald seinhuisje niet een paar uur daarvoor ook al gezien had.

Als geen ander blijkt Diski echter, in boot en trein nauwelijks van haar plaats wijkend, in staat om de toestand van het reizen voor je op te roepen. Ze excelleert in het dagdromen dat hoort bij het onderweg zijn: het van een afstandje observeren, er niet helemaal bijhoren en zo tot nieuwe inzichten komen.

Als ernstig verslaafde rookster brengt ze het grootste deel van de reis door in verwaarloosde rookcoupés. Praatgrage mederokers passeren de revue. Bet uit Albuquerque, die terugreist naar haar man na in South Carolina haar vermoorde broer begraven te hebben. De verlegen Troy, die in Savannah aarzelend de homoseksuele subcultuur is gaan verkennen. Een groepje Amish, twee travestieten die een argeloze twintiger versieren, een Heideggeradept met honkbalpet, een manische kok.

De gesprekken zijn geanimeerd, de portretten levendig, het is heel aangenaam even aan te schuiven, tussen louter boeiende levensverhalen. De solitaire Diski blijkt erg goed in dit contact tussen voorbijgangers, maar de voortdurende uitwisseling met vreemden put haar ook uit.

Ergens constateert ze vol opluchting dat er nu toch echt een nietszeggende man is ingestapt, tot het een ex-ruimtevaartdeskundige blijkt die een tweede leven is begonnen als beroepsdanser. ” Waar die massa's doodgewone mensen ook uithingen, ze reisden niet met de trein. Althans niet met de mijne.” ' Een vreemdeling in de trein' kwam in 2002 uit in Amerika en werd in 2003 bekroond met de Thomas Cook Award voor reisboeken. Het is een boek dat het genre van het reisverhaal ontstijgt, volgens de jury. Die speciale kwaliteit schuilt in de levendige gesprekken, in de verbeeldingsrijke bespiegelingen over de Amerikaanse cultuur. Maar het meest schuilt die kwaliteit nog in de autobiografische kanttekeningen, herinneringen aan haar jeugd, nieuwe inzichten over zichzelf, het verleden. Op een volstrekt vanzelfsprekende manier brengt reizen haar op gedachten over ouder worden, de dood, het altijd de vreemde eend in de bijt zijn, de vluchtigheid van intimiteit, het zoeken naar de volmaakte eenzaamheid.

Haar passie voor de veilige, vaste rituelen op de boot en in de trein brengen haar verblijven in ziekenhuis en inrichting in herinnering. Het slapen tussen vreemden brengt haar op bespiegelingen over de slaap. Het zijn doordachte mijmeringen, die je raken.

Paul Bowles maakte in zijn reizigersroman ' The Sheltering Sky' een verschil tussen de reiziger en de toerist. De eerste is de avonturier zonder plannen om weer terug te keren; de tweede zoekt kiekjes en avontuurtjes maar gaat daarna weer naar huis. Jenny Diski ontstijgt die tweedeling. Haar reizen is een vorm van reizen waar je misschien ook best bij thuis zou kunnen blijven, omdat het vooral van binnenuit vorm krijgt. Maar de trip is toch essentieel. Als je vanuit die beschouwelijke levenshouding toch op weg gaat, zit de reis wel als gegoten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden