Dag VS, hallo China

Beeld AFP

Na de verkiezing van Donald Trump als president van Amerika stonden op de klimaatconferentie in Marrakesh alle schijnwerpers op China. Gaat dat land een leiderschapsrol op zich nemen? Dat zou ongemakkelijk zijn voor Europa, maar Greenpeace is positief.

Het perszaaltje in het Chinese paviljoen is tot de nok toe gevuld. Dat maakt de verstaanbaarheid van onderminister Liu Zhenmin van buitenlandse zaken er niet beter op, ook al bedient hij zich van een uitstekend Engels. Misschien is het bescheiden volume waarmee zijn woorden de uiterste hoeken van het zaaltje in Marrakesh bereiken, wel tekenend voor de Chinese rol in de internationale strijd tegen opwarming van de aarde.

Op de klimaatconferentie in Marokko stond de Aziatische grootmacht opeens in het middelpunt van de belangstelling, vooral nadat bekend werd dat Republikein Donald Trump straks zijn intrek neemt in het Witte Huis in Washington. Uitgerekend Donald Trump, die klimaatverandering niet erg serieus lijkt te nemen. Wie had dat een paar jaar geleden nog kunnen denken: China als mogelijke nieuwe wereldleider in de klimaatstrijd.

De afgelopen jaren was China al wel de woordvoerder van het kamp van ontwikkelingslanden dat onder meer financiële ondersteuning eiste van het rijke Westen. Dat is immers hoofdverantwoordelijk voor de uitstoot van alle broeikasgassen in de afgelopen pakweg honderd jaar. Met een vaste bijdrage van 93 miljard euro per jaar vanaf 2020 moeten de rijke landen de gevolgen van klimaatverandering in arme landen helpen verlichten. Maar een wereldwijde voortrekkersrol, van zowel rijk als arm, zou nieuw zijn voor China.

Namens de onderhandelingsdelegatie in Marrakesh slaat onderminister Liu een glasheldere, maar kalme toon aan. Het is immers 'afwachten' wat de komende Amerikaanse regering onder Trump zal doen en vooral laten. "Als het grootste ontwikkelde land ter wereld zullen de Verenigde Staten essentieel zijn bij de aanpak van klimaatverandering", zegt hij.

In een fameuze tweet uit 2012 meldde onroerendgoed-magnaat Donald Trump: 'Het concept van wereldwijde opwarming is gecreëerd door en voor de Chinezen om de Amerikaanse producenten niet-concurrerend te maken'.

Hoewel de komende president tijdens de verkiezingscampagne weinig tot niets over het onderwerp zei, brengt Liu nog even fijntjes in herinnering dat de gefundeerde zorgen over klimaatverandering in de jaren tachtig van de vorige eeuw begonnen in Europa en in de Verenigde Staten, die toen vooral onder Republikeinse presidenten vielen: Ronald Reagan en vanaf 1989 George W. Bush. "China had toen nog geen idee van klimaatverandering", zo ontkracht Liu de oude complottheorie van Trump.

De komende jaren dreigt om heel andere redenen een kloof te ontstaan tussen Washington en Peking. Hoewel het uiteindelijke klimaatbeleid van Trump nog steeds in nevelen is gehuld, is het een veilige voorspelling dat de nieuwe president geen voortrekkersrol zal spelen op het wereldtoneel. Daarmee komt een einde aan de innige samenwerking tussen de Amerikanen en de Chinezen, die vooral vorig jaar cruciaal was voor de totstandkoming van het klimaatakkoord van Parijs.

Door het samen optrekken van de grootste twee uitstoters van broeikasgassen werd een kantelmoment bereikt, hoe mager de in Parijs afgesproken inspanningen volgens critici ook mogen zijn. De presidenten Xi Jinping en Barack Obama werden bondgenoten.

In een daad van symboliek ratificeerden China en de Verenigde Staten het Parijs-akkoord dit jaar op dezelfde dag: 3 september. Het was een eendracht die zelfs de aloude klimaatvoorloper Europa overrompelde. De EU kwam er een maand later een beetje achter aan sukkelen met haar handtekening.

Positieve invloed

China heeft de afgelopen jaren grote stappen gezet in het 'decarboniseren' van zijn explosief gegroeide economie. Vorig jaar investeerde het land bijna 100 miljard euro in hernieuwbare energiebronnen zoals zon en wind, ofwel 36 procent van het wereldtotaal. Zowel overheid als samenleving probeert af te komen van de kolenverslaving die samenhing met de economische groei.

"Klimaatverandering is zeker een thema waarbij China zijn positieve internationale invloed kan laten gelden", zegt Li Yan, adjunct-programmadirecteur van het Oost-Azië-kantoor van milieuorganisatie Greenpeace in Peking. "Het goede van klimaatverandering als geopolitiek onderwerp is dat het sterk is verbonden aan de binnenlandse ontwikkelingsagenda. Die draait om de verschuiving van een industrie- en exportgerichte economie naar een economie die meer op dienstverlening is gericht en dus schoner is."

Beeld AP

De drijvende kracht achter de Chinese inspanningen is niet zozeer de veelal nog onzichtbare gevolgen van klimaatverandering, als wel de (letterlijk bijna tastbare) luchtvervuiling in de miljoenensteden. Maar wat die drijfveer ook moge zijn, het resultaat is hetzelfde: de Chinese CO2-uitstoot groeit weliswaar nog steeds, maar vlakt in hoog tempo af. Het streven is dat de uitstootpiek op z'n laatst in 2030 wordt bereikt.

Het laatste vijfjarenplan (2016-2020) van de communistische machthebbers toont geen enkel teken van verslapping of tevredenheid met de bereikte resultaten. De inspanningen worden opgevoerd. "China zal de investeringen verhogen, technologieën verbeteren en duurzame industrieën ontwikkelen", onderstreept onderminister Liu in Marrakesh.

Diplomatieke schade

Zo lijkt China in het komende Trump-tijdperk op de wielrenner die tijdens de slotklim van een zware bergetappe om zich heen kijkt en merkt dat medevluchter Verenigde Staten van het ene op het andere moment is afgestapt. Gewoon, omdat die opeens geen zin meer heeft in fietsen.

"De nieuwe Amerikaanse regering zal goed moeten nadenken over de diplomatieke schade die daarmee wordt aangericht", zegt Li Yan van Greenpeace. "Maar dat is internationale politiek. Ik weet eerlijk gezegd niet of het de Chinese bevolking iets kan schelen wat de Amerikaanse regering gaat doen. De contacten tussen beide samenlevingen - tussen universiteiten, tussen onderzoekers - zijn de laatste vijf jaar intensief geworden. Die zullen gewoon doorgaan."

Een ander mogelijk gevolg van 'Trump' is dat Europa weer wakker wordt. "Tientallen jaren lang was Europa toonaangevend in het klimaatdebat, maar de afgelopen jaren is de samenwerking tussen de EU en China achtergebleven", zegt Li. "Met de mogelijke teloorgang van het Amerikaanse leiderschap is het tijd dat de EU en China gezamenlijk het leiderschap op zich nemen."

Onderminister Liu liet tijdens de persbriefing deze week soortgelijke geluiden horen. "China kijkt ernaar uit samen te werken met een sterkere, en verenigde EU."

Maar wacht eens even... wordt China de nieuwe wereldkampioen klimaat? Is dat niet de gotspe van de eeuw?

Hoe je het ook wendt of keert, China blijft verreweg de grootste vervuiler op aarde. Ongeveer één op de vier broeikasgasdeeltjes in de wereld stijgt op vanuit China. Het land haalde de Verenigde Staten in 2006 in als nummer één, al is de uitstoot per hoofd van de bevolking in de VS nog altijd ruwweg twee keer zo hoog als in China.

Een andere niet onbelangrijke bedenking: China is, in tegenstelling tot het land dat Donald Trump tot staatshoofd heeft verkozen, geen democratie. Dat maakt het voor het Westen ongemakkelijk dat China zo'n leidersrol op zich neemt. Op dit moment vallen de Chinese binnenlandse en buitenlandse milieubelangen samen. Maar hoe gaat dat in de toekomst? En zal de Chinese overheid dan rekening houden met de belangen van de bevolking?

Li Yan van Greenpeace, die de afgelopen twee weken in Marrakesh haar negende VN-klimaatconferentie heeft meegemaakt, kan vanuit haar ervaring alleen maar zeggen dat er veel is veranderd in al die jaren. Vooral de manier van communiceren met de Chinese regering heeft een stormachtige ontwikkeling doorgemaakt. "Uiteindelijk hebben we hetzelfde doel. Ze zijn echt gaan begrijpen welke rol niet-gouvernementele organisaties spelen, wie we zijn en hoe ze ermee moeten samenwerken."

Tien jaar geleden stelde Peking zich nog zeer defensief op tijdens klimaatonderhandelingen. "Die werden gezien als een bedreiging, dus zeiden ze overal 'nee' tegen", aldus Li. "Nu zijn ze constructief en open, en kunnen ze beter omgaan met binnenlandse en internationale kritiek. Daardoor groeide de wil bij de Chinese leiders om samen te werken met de VS en om leiderschap te tonen. Een paar jaar geleden waren ze nog allergisch voor het woord 'leiderschap'. Nu voelen ze zich meer op hun gemak met die rol. Dat is nogal een indrukwekkend traject dat ze hebben afgelegd."

Als ze naar haar Greenpeace-collega's uit andere, westerse landen kijkt, ziet ze eigenlijk niet zo veel verschil in vrijheid van werken. "Natuurlijk heeft elk land zijn eigen omstandigheden en ook China heeft zijn eigen karakter. Wij zullen niet in een schoorsteen klimmen of ons vastketenen aan een spoorbaan. Dat zijn dingen die je in China niet zo snel doet. Maar dat betekent niet dat we niet effectief zijn. Veel mensen op andere continenten begrijpen vaak niet dat wij wel degelijk genoeg ruimte hebben om ons werk te doen."

Onderminister Liu lijkt dus niet alleen namens de communistische partij, maar namens de gehele Chinese samenleving te spreken toen hij deze week op zachte toon zei dat 'China vooraan zal staan bij de steun voor het Parijs-akkoord, onafhankelijk van de rol die de Verenigde Staten gaan spelen'.

Emissiehandel

Een nieuw bewijs dat het China menens is met de aanpak van de CO2-uitstoot is de nationale proef met emissiehandel die begin volgend jaar van start gaat. Europa kent zo'n systeem al jaren, al werkt die handel nog lang niet naar behoren.

Het idee is om een prijskaartje te hangen aan de uitstoot van broeikasgassen en om die emissierechten vervolgens te verhandelen op een soort veilingbeurs. Vervuilende bedrijven moeten daar rechten bijkopen. Op die manier moet de kwalijke uitstoot worden ontmoedigd.

Als de Chinese emissiehandel serieus van de grond komt, wordt die verreweg de grootste van de wereld. Maar China dreigt dezelfde beginnersfouten te maken als Europa, stelt Europarlementariër en klimaattop-veteraan Bas Eickhout (GroenLinks), ook nu weer waarnemer bij de onderhandelingen in Marrakesh. "De eerste stap is ook in China het verdelen van gratis rechten. Dat zullen er veel te veel zijn, net als in Europa. Daardoor krijg je te veel lucht in het systeem en zal er nauwelijks worden gehandeld."

In de Europese emissiehandel zijn de prijzen al jarenlang laag. Bovendien is het systeem een dankbare prooi geworden voor professionele criminelen, die er btw-fraude mee plegen.

Dat probleem zal zich in China in ieder geval niet kunnen voordoen. "Het zal daar veel centralistischer zijn dan in Europa", zegt Eickhout. Ondanks zijn kritiek heeft hij waardering voor de Chinese intenties om de CO2-uitstoot te beprijzen. "Het is toch wel bijzonder dat een communistisch regime zo'n marktsysteem optuigt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden