Dag van de filosofie / Filosofie moet weer dienstbaar zijn

In de filosofie is er deze maand niets belangrijker dan de waarheid. Maar bestaat er niet iets groters dan waarheid? En kunnen we onze eigen waarheid kiezen? Voorafgaand aan de ’Dag van de filosofie’ een korte serie over de waarheid. Vandaag deel 1.

Ongetwijfeld zullen velen op de ’Dag van de filosofie’, het vergaren van kennis omwille van die kennis zelf, prijzen en omarmen. En inderdaad, filosofie lijkt bij uitstek de bron van de ultieme waarheid. Maar het thema nodigt ook uit om stil te staan bij de vraag of we eigenlijk niet iets anders willen dan de waarheid. Zijn we niet uit op iets groters dan dat?

Een man met pijn in de rug bezoekt zijn dokter. De dokter ziet dat er niets mis is met de man. Hardop zegt hij echter dat hij een recept zal meegeven. De verwachting is dat de voorgeschreven suikerverbinding als placebo de man van zijn pijn afhelpt. Het effect wordt niet bereikt wanneer de dokter zegt: ’Ik schrijf u een nepmiddel voor’. Moeten we niets dan de waarheid willen?

Het vertrouwen van de Amerikaanse consument in de economie kan zomaar dalen naar het laagste niveau sinds jaren, louter op grond van slechte cijfers in de Amerikaanse media. Beter zou het zijn wanneer de consument wordt voorgelogen en de Amerikaanse economie een crisis ontloopt. Moeten we altijd de waarheid verkiezen?

Hirsi Ali schrijft een boek met de titel ’Shortcut to Enlightenment’: ’Ik wil moslims de korte weg wijzen naar de Verlichting.’ Pieter Hilhorst becommentarieerde: ’Van mij mag iedereen terstond van zijn geloof vallen. Helaas gebeurt het tegendeel. Het huidige anti-islamitische klimaat maakt dat de hoofddoekjes nog wat steviger worden vastgeknoopt en de Koran nog wat fermer wordt omklemd.’ Als instantane waarheidsverkondiging juist niet het gewenste effect heeft, moeten we dan op dat moment en voor iedereen niets dan de waarheid willen?

’Ja! Niets dan de waarheid!’ roept de filosoof. En natuurlijk, we zijn uiteindelijk beter af met beweringen die uitdrukken hoe de wereld is. Anders zouden we ook niet weten wanneer we iets beter niet kunnen weten. Dat neemt niet weg dat de samenleving soms beter af is wanneer burgers juist even niet op de hoogte zijn van de waarheid. Soms is er minder leed wanneer de waarheid nog even verborgen blijft. ’Wat niet weet, wat niet deert’. Spinvis zingt dat de waarheid een goeie vriend is die altijd te laat komt, maar soms lijkt de waarheid te vroeg te komen!

Zonder twijfel doet de waarheid uiteindelijk en in de meeste gevallen goed. Illustratief zijn de recente burger-initiatieven op het gebied van de rechtspraak. Het is precies vanwege de alsnog achterhaalde waarheid in het geval van Kees B. dat rechters hun oordeel wellicht ook dienen te herroepen in het geval van Lucia de B. en Ernest L.. Ze zijn voor het juiste oordeel afhankelijk van onze wil tot waarheid. De onderste steen boven krijgen, is hier van levensbelang. Het leed wordt daardoor minder. Maar niet altijd is de kostbare waarheidsvinding en het moment van waarheidsverkondiging even opportuun.

Het is duidelijk: de wil tot waarheid moet dienstbaar zijn aan een ander doel dan die waarheid zelf! Zo wilde de Engelse renaissancist Francis Bacon kennis zien als instrument tot herstel van de Hof van Eden. Later was het de moderne John Dewey die in de nieuwe wetenschap aanleiding zag onze verouderde maatschappelijke instituten te herijken om de wereld beter te maken.

Aristoteles schrijft in zijn ’Metafysica’ dat filosofie de enige vrije wetenschap is, beoefend omwille van het kennisvergaren zelf. Filosofie kent in die opvatting dus geen doel buiten de filosofie zelf. Tegenwoordig benadrukken we die andere (ook Griekse) gedachte: filosofie dient niet omwille van zichzelf te worden beoefend. Het leidt alleen maar tot het afwenden van het gelaat van de meer belangrijke humanitaire zaken. Voor ons hoeft de filosofie natuurlijk ook niet meer de middeleeuwse dienstmaagd van de theologie te zijn. Filosofie moet tot prudentie leiden en prudentie tot een wereld met minder leed – met inachtneming van godsdienst, maar niet ten dienste van godsdienst.

Laten we dus niet vergeten dat op de filosofische medaille tegenover ’Niets dan de waarheid!’ de slogan ’Niets dan de wijsheid!’ staat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden