'Dag apekop, tot ziens'

Lopende zaken: Het wetenschappelijk belang. Zondag van 20.37-21.11 uur, Nederland 3.

"Waar beginnen we mee, wat willen jullie allemaal hebben?" De maag, klinkt het driewerf. "De maag. Dan neem ik eerst het hele bouwpakket eruit, dat staat netter." En even later: "De hypofyse, had iemand daar interesse in?" Omringd door assistenten verricht de man zijn werk. De aanzet tot de eerste beweging - een snee van hals tot lies - krijgen we nog te zien, daarna moeten we het doen met shots die alleen een overzicht geven van de situatie.

VPRO's 'Lopende zaken' was begin maart twee weken in het primatencentrum van TNO in Rijswijk. De documentaire die dat opleverde, is aanstaande zondag te zien. Lopende zaken kreeg als eerste toestemming voor het maken van een uitgebreide reportage in het centrum. Uitgebreid in die zin dat er ook flink wat van de proeven met, op en aan de apen wordt getoond. Bij voorbeeld de bovenbeschreven ontleding van een dier waarmee geen proef meer viel te nemen.

Er werden ook close-ups van de ontleding gemaakt, vertelde samensteller Rene Roelofs donderdag na de voorvertoning voor de pers. De makers besloten die toch maar uit de definitieve versie te snijden. Ze vonden de scene, praktisch aan het einde van de documentaire, zo eigenlijk al schokkend genoeg.

Het primatencentrum van TNO is het op een na grootste ter wereld. Het herbergt 1 100 resusapen en 120 chimpansees. TNO wil het centrum opheffen omdat het te duur is, maar na protesten van wetenschappers uit binnen- en buitenland heeft minister Ritzen de mening van een door hem ingestelde internationale commissie met daarin onder meer een van de ontdekkers van het aidsvirus Luc Montagnier om een oordeel gevraagd. De documentaire begint met een verzorger die een verdoofde resusaap terug naar zijn kooi brengt. Wat doen die proeven hem? Een gewetensvraag. "Ik vind het niet leuk om die naald erin te zien gaan."

Allerlei proeven worden op de dieren genomen. Wetenschappers vertellen. Hebben ze pijn? Nee, in principe niet. Apen die pijn hebben, trekken zich terug in een hoekje. Dat doen deze vrijwel nooit, zegt een promovendus over zijn Parkinson-dieren. "Maar een echt zekere uitspraak durf ik natuurlijk niet te doen." Daarna weer beelden. Soms rauw, vaak hartverscheurend.

'Een film rond de vraag: in hoeverre staat het dierenleed nog in verhouding tot het wetenschappelijk belang', noemt de VPRO de documentaire. Als die vraag werkelijk het uitgangspunt was, dan is de documentaire mislukt.

De vraag naar de zin van de getoonde proeven wordt alleen maar aan de verzorgers van de dieren gesteld. Die hebben het soms moeilijk maar zien, in verschillende toonaarden, wel het nut van de proeven. De wetenschappers die aan bod komen, mogen vooral uitleggen wat voor proeven ze doen.

Hun antwoord op de vraag naar de zin wordt samengevat in een ingesproken tekst van eindredacteur Cherry Duyns. Dat gaat dan van: dankzij dit soort onderzoek kunnen we leukemie en borstkanker veel vaker genezen. En: zonder deze proeven zouden de goede resultaten bij orgaantransplantaties bij de mens nu niet mogelijk zijn.

Het zijn algemeenheden die de verhouding tussen dierenleed en wetenschappelijk belang niet veel inzichtelijker maken. Waarom niet een van de vele voorbeelden eruit gelicht en verder uitgediept? Waarom is zo'n proef nodig? Kan het echt niet anders?

Hoe onthullend is niet het verhaal van de mevrouw die de resusapen controleert die stukjes huid van een soortgenoot kregen. Met experimentele medicijnen wordt bij hen de onvermijdelijke afstotingsreactie vertraagd. Wat voor medicijnen? Dat weet die mevrouw niet. Die komen - met alleen een nummer van farmaceutische bedrijven. De resultaten worden teruggestuurd. Haar uitleg schreeuwt om vragen. Hoe zit het hier met die afweging. Het leed, jawel, dat zien we. Maar wat is het belang?

Helaas, de documentaire huppelt al weer verder. "Iemand ready voor de darm? Een halve meter, dat is wel genoeg, he?"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden