Daar zit je dan met je moorkoppen

Heere Heeresma's brieven bieden zicht op zijn vileine grappen maar ook op zijn bijbelkennis

Schrijver Heere Heeresma (1932-2011) was niet alleen een geliefd verteller maar ook een gehate en gevreesde persoonlijkheid. Zijn practical jokes hadden soms een vilein karakter. Zo bracht hij de arme B. Roest Crollius, niet bepaald een prominent auteur, in de waan dat hij de P.C. Hooftprijs had gewonnen, terwijl niets minder waar was. Om de draak te steken met een aan Harry Mulisch toegeschreven gewoonte (in het bekende Amsterdamse etablissement Americain 'telefoon voor meneer Mulisch' laten omroepen), regelde Heeresma dat er werd gebeld voor Dostojevski, Sartre en Hemingway, waarbij hij dan zelf telkens van zijn tafeltje opstond en naar de telefooncabine schreed.

Heeresma ging door voor de evenknie van Attila de Hun ('waar hij zijn hoef heeft neergezet, groeit geen gras meer') waar het ging om het incasseren van voorschotten zonder dat de goedgelovige uitgevers ooit het boek zagen waarvoor een contract getekend was. En als stilist excelleerde hij in ironisch gehanteerde gemeenplaatsen, stoplappen en clichés. Je hoeft alleen maar naar de titels van zijn boeken te kijken om daar iets van mee te krijgen. Die titels ('Zwaarmoedige verhalen voor bij de centrale verwarming', 'Langs berg en dal klinkt hoorngeschal', 'Waar het fruit valt, valt het nergens', 'Hip hip hip voor de antikrist' en zo meer) ademen een uitgesproken soort meligheid die omstreeks 1970 zwaar in de mode was.

Al deze kwaliteiten komen voor het voetlicht in een ruime selectie uit Heeresma's brieven. Behalve met de neiging om zijn correspondenten voor de mal te houden en zijn uitgevers een poot uit te draaien, maken we ook uitgebreid kennis met Heeresma's verneukeratieve en treiterzieke penvoering. Het is maar al te verleidelijk om in zijn ontelbare, dagelijks verstuurde epistels vingeroefeningen te zien die hem in conditie moesten houden voor het echte werk, het schrijven van romans en verhalen. Neem bijvoorbeeld de passage waarin hij als voorstander van een no-nonsensbeleid afrekent met het fenomeen van de boekpresentatie: "Nodig je zeventig mensen uit waarvan ik er drie persoonlijk ken, komen er maar zeven. Daar zit je met je slagroom- en moorkoppen. En als ze binnen zijn, wat dan? Moet er nog gesproken worden en zo ja door wie? Niet door mij want wat ik wil vertellen deed ik al in het te presenteren boek." De oplossing van het probleem wordt geboden door een Monty Pythonachtig alternatief: "Je kan natuurlijk ook een stapeltje van de desbetreffende titel op een tafeltje leggen. Eenieder neemt een exemplaar. Op een gegeven moment fluit de uitgever op zijn vingers en eenieder overhandigt zijn ex. aan de ander waarna men elkaar de hand schudt. Boek wel weer terugleggen want werd niet gegeven."

Deze zoon van een protestantse godsdienstleraar behield zijn hele leven een intense belangstelling voor de Bijbel en werd een expert in de religieuze cultuur van het Jodendom, waarover hij regelmatig met anderen van gedachten wisselde. Dat die interesse wortelde in jeugdervaringen werd duidelijk uit zijn autobiografische tweeluik 'Een jongen uit plan Zuid' (2005) en het postuum gepubliceerde 'Kaddish voor een buurt' (2013). Ze vormen een zeer persoonlijk monument, ter herinnering aan de weggevoerde en vermoorde Joden met wie de jonge Heeresma opgroeide, en worden terecht gerekend tot het beste wat hij schreef.

Het andere hoogtepunt uit zijn omvangrijke en zeer diverse oeuvre (dat ook spionageromans en pornopastiches omvat) is 'Een dagje naar het strand' (1962). Die novelle over een drankzuchtig en snel verloederend personage werd maar liefst tweemaal verfilmd, eerst op basis van een door Roman Polanski geschreven scenario, en daarna door Theo van Gogh. Ook die twee cineasten komen regelmatig in Heeresma's brieven ter sprake, in scherp getekende maar ook vermakelijke portretten.

Heere Heeresma: Bleib gesund! Brieven Ingeleid en samengesteld door Hein Aalders, met een voorwoord van Anton de Goede

De Arbeiderspers; 445 blz. euro 24,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden