Daar gaat Varoufakis, alsof hij naar de wc moet

De Griekse minister van financiën Gianis Varoufakis verliet gisteren vroegtijdig het overleg in Brussel.Beeld reuters

Het loopt tegen half vier op zaterdagmiddag als Gianis Varoufakis zijn stoel naar achteren schuift en opstaat. Zonder enig misbaar te maken, zonder een woord van afscheid verlaat de Griekse minister de eurogroep-vergadering, 'alsof hij naar de wc liep', aldus een bron dichtbij het overleg.

Het gebeurt wel vaker dat een minister stilletjes de zaal uitloopt voor een sanitaire stop. Maar alles is anders op deze zoveelste ingelaste eurogroep-bijeenkomst over de Griekse crisis. Korte tijd nadat Varoufakis is opgestaan, begrijpen de andere achttien ministers dat hij niet meer terugkomt. Niet vandaag, althans.

Is dit nou hoe een 'Grexit' er in het echt uitziet? Nee, dat zou een overdramatisering zijn. Griekenland zit ook vandaag, morgen en overmorgen nog in de eurozone. Maar een 'Varoufexit' is het zeker. De minister loopt naar de uitgang omdat zijn ambtgenoten unaniem weigeren in te gaan op zijn verzoek om het EU/IMF-leningenprogramma, dat dinsdagavond afloopt, met een maand te verlengen.

Die verlenging zou ruimte geven aan het Griekse volk om zich komende zondag per referendum uit te spreken over het laatste aanbod van de geldschieters. Premier Tsipras heeft de volksraadpleging de avond ervoor aangekondigd in een verhitte tv-toespraak vol beschuldigingen aan de drie instituties die de schuldeisers vertegenwoordigen.

Eurogroep min één
Het is nooit eerder vertoond, een minister die wegloopt vóór de beëindiging van een eurogroep-vergadering. Na een korte pauze beginnen de achttien overgeblevenen aan een eveneens unieke sessie: een eurogroep min één. Daar bespreken ze de consequenties van de definitieve mislukking van het overleg met Athene. Varoufakis is er trouwens nog bij als zijn ambtgenoten tot deze bijzondere tweede vergadering besluiten. Het moment om op te staan, kiest hij vervolgens liever zelf.

De sfeer rond de onderhandelingen was de laatste weken al niet om over naar huis te schrijven, maar de referendum-aankondiging van Tsipras is een breekpunt - niet zozeer die aankondiging zelf, maar wel de bijbehorende afwijzing van het laatste 'vernederende' onderhandelingsbod. Het overleg is daarmee dood. Niet voor het eerst neemt Tsipras het woord 'chantage' in de mond.

Pesthumeur
Bij aankomst in Brussel hebben de meeste ministers een pesthumeur. Ze weten al hoe deze middag gaat verlopen: een breuk met Varoufakis is onvermijdelijk. Alleen de Franse minister Michel Sapin heeft nog een sprankje hoop dat de regering in Athene tot zinnen kan worden gebracht. Voordat de vergadering begint, heeft hij nog een één-op-één-afspraak gemaakt met de Griek. Dat heeft Dijsselbloem ook. Dat vloeit samen in een drie-gesprek, maar Varoufakis is onvermurwbaar. In de vergadering zelf heeft Varoufakis de gebruikelijke twintig à dertig minuten nodig om zijn verhaal te houden, dat hij (ook dat is inmiddels gebruikelijk) een dag later integraal op zijn weblog zet.

In hun reacties bestoken de andere ministers de Griek met argwaan en vragen. Wat heeft dit te betekenen? Klopt het dat jullie dat referendum met een zeer negatief stemadvies gaan neerleggen bij de bevolking? Wat gebeurt er als die bevolking vervolgens 'ja' zegt?

Varoufakis tijdens zijn persconferentie in Brussel.Beeld REUTERS

De Fin Alexander Stubb, tot voor kort premier, is het meest uitgesproken. Hij confronteert Varoufakis met tal van pittige citaten die zijn baas Tsipras de laatste dagen heeft rondgestrooid in Brussel en Athene. Hoe kunnen we nou begrip opbrengen voor jullie referendumplan als we dag in dag uit zulke taal over ons heen krijgen?, lijkt Stubb te vragen.

Voetnoot
Dat zijn verlengingsverzoek kansloos is, is Varoufakis inmiddels wel duidelijk. De ministers werken aan een persverklaring die een voetnoot meekrijgt: 'Ondersteund door alle leden van de eurogroep behalve het Griekse lid'. Varoufakis wendt zich tot Dijsselbloem. Hij vraagt hem of hij in zijn persconferentie ook de Griekse weergave van de gebeurtenissen wil weergeven, maar dat weigert de voorzitter. Zo staat hij daar immers straks: als voorzitter, niet als woordvoerder van individuele leden.

Op die persconferentie legt Dijsselbloem uit waarom hij en zijn collega's er geen enkel vertrouwen meer in hebben dat deze Griekse regering een hervormingspakket effectief zal kunnen uitvoeren, zelfs als daarover nog een akkoord zou worden bereikt. "Mijn ervaring is dat dit soort programma's alleen kans van slagen heeft als er 'eigenaarschap' is, als regeringen geloven dat wat ze doen misschien hardvochtig is op de korte termijn, maar resultaten oplevert op de lange termijn."

Eigen persconferentie
Elders in het gebouw geeft Varoufakis zijn eigen persconferentie. "De weigering om ons verzoek tot verlenging te honoreren, om zo de Griekse bevolking de kans te geven zich uit te spreken, zal zeker de geloofwaardigheid van de eurogroep als democratische unie schade toebrengen. Ik ben bang dat die schade permanent is."

In de Brusselse werkruimtes waar de pers de vingers blauw tikt en de microfoons volblaat, verschijnt een nieuwe tekst op de tv-schermen. Die dienen als mededelingenbord over komende en gaande bewindslieden en aanstaande persconferenties. Ook deze mededeling is gortdroog. 'Departure of Yanis VAROUFAKIS, Greek Minister for Finance'.

Botsing kon niet uitblijven

Het waren op die 30ste januari al meteen iconische foto's, van die ongemakkelijke handdruk in Athene tussen de nieuwe Griekse minister Gianis Varoufakis en eurogroepvoorzitter Jeroen Dijsselbloem. Het was na afloop van de eerste ontmoeting tussen de twee, bedoeld om het ijs te breken. Vijf maanden later zijn die beelden nog steeds een treffende illustratie van de harde botsing tussen Griekenland en de rest van de eurozone, die dit weekeinde tot een climax kwam. Wat gebeurde er in 2015?

25 januari
Ruime stembuszege voor de Coalitie van Radicaal-Links (Syriza) van de 40-jarige Alexis Tsipras.

20 februari
Na een reeks mislukte vergaderingen van de eurogroep (ministers van financiën van de eurozone) wordt een moeizaam akkoord bereikt over een tweede verlenging van het EU/IMF-leningenprogramma. Maar de Grieken krijgen pas weer geld als de drie (trojka-)instituties instemmen met gedetailleerde hervormingsplannen, uiterlijk eind april.

9 maart
Athene heeft sinds het februari-akkoord vooral eisen gesteld aan de locatie van het overleg met de 'instituties' en wie daaraan mee mogen doen. Inhoudelijk is er nog niets besproken. Een geërgerde eurogroepvoorzitter Dijsselbloem spreekt van 'tijdverspilling'. Intussen stijgt de Griekse geldnood gestaag.

1 april
Athene levert een eerste gedetailleerde lijst met hervormings- en financieringsplannen in. Wekenlange, zeer stroperige onderhandelingen volgen in de zogeheten Brussel-groep tussen Athene en vertegenwoordigers van Europese Commissie, ECB en IMF.

8 april
Tsipras bezoekt de Russische president Poetin.

24 april
Op de eurogroep-bijeenkomst in Riga stelt Varoufakis dat de onderhandelingen dichtbij een akkoord zijn, tot verbijstering van alle aanwezigen, die net van de instituties het tegengestelde hebben gehoord.

18 juni
Terwijl Tsipras bezig is met een nieuw bezoek aan Rusland, loopt de eurogroep-vergadering in Luxemburg (die van 'de laatste kans') weer op niets uit. Met de einddatum van het leningenprogramma in zicht, zijn sommige landen en instanties zich al aan het voorbereiden op een Grieks faillissement.

27 juni
Na extra eurogroepbijeenkomsten op 22, 25 en 26 juni barst de bom op zaterdag. De nekslag voor de hoop op een akkoord met de Grieken is Tsipras' aankondiging van vrijdagavond dat hij op 5 juli een referendum wil houden over de 'buitenissige' voorstellen van de geldschieters.

30 juni
Laatste dag van het tweede leningenprogramma van EU en IMF. Ultiem Grieks verzoek tot korte verlenging, om referendum mogelijk te maken, is door andere eurolanden afgewezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden