Daan Manneke richt muzikaal Bachmonument op

Het Bachjaar. Concerten, cd's, biografieën, balletten, toneelstukken, tentoonstellingen en curiosa - 250 jaar na zijn dood wordt de componist der componisten alom geëerd en geprezen. Aflevering 32 van een wekelijkse rubriek over alles wat met Bach te maken heeft: componist Daan Manneke.

Het werk zit er nu een maand op, maar de componist Daan Manneke (1939) deed ruim een jaar over het stuk dat hij bestempelt als 'de moeilijkste opdracht ooit'. Toen het Nederlands Bach Ensemble en vocaal ensemble Quink hem een tijdje terug vroegen ter gelegenheid van het Bachjaar een 'Requiem voor Bach' te schrijven voor instrumentaal ensemble, koor en vocale solisten weigerde hij zelfs in eerste instantie, bang om zijn vingers te branden aan zo'n beladen project.

Toch besloot Manneke de opdracht, na enig aandringen van de initiators, te aanvaarden en hem te beschouwen als een willekeurige andere opdracht. ,,Het voelde in het begin als je reinste blasfemie om zo'n werk te schrijven'', zegt de componist, zittend aan de werktafel van zijn Bredase woning. ,,Ik kon in het begin geen noot op papier krijgen, omdat ik dacht: ieder akkoord van mij wordt natuurlijk vergeleken met een akkoord van Bach. Achteraf ben ik daar niet meer zo bang voor, want het werk lijkt er nergens op.''

In eerste instantie wilde Manneke uitgaan van citaten uit Bach-werken, maar omdat die zo historisch beladen waren, koos hij ervoor om Bach te benaderen 'via de achterdeur'. Manneke: ,,Ik wilde gewoon proberen een goede compositie te schrijven, ongeacht de intentie. Dat gaf me psychologisch veel ruimte. Langs de achterdeur haalde ik Bach weliswaar óók binnen, maar op een minder nadrukkelijke manier. Overigens vond ik de werktitel 'Requiem voor Bach' veel te zwaar. Ik had bij het componeren al helemaal geen associatie met de latijnse dodenmis. Een requiem schrijf je bovendien niet voor iemand die al tweehonderdenvijftig jaar dood is.''

Manneke noemde het werk 'Monumentum' en gaf het als ondertitel 'Gedanken zu Bach'. ,,Het was een pak van mijn hart toen die loodzware werktitel plaatsmaakte voor de nieuwe naam'', vertelt de componist. ,,Een monument is immers een soort eerbetoon. De referentie met Bach werd hierdoor minder nadrukkelijk. Het is echt mijn stuk geworden. En dan die ondertitel: prachtig! Die heeft één van mijn Duitse compositiestudenten helpen verzinnen.'' Manneke kreeg ook steun van de theoloog Karel Deurloo, die de op de Bijbel gebaseerde teksten voor het koor selecteerde. ,,Deurloo heeft een skelet samengesteld van teksten die de kern zijn geworden van 'Monumentum'. Ik wilde er geen cantate of oratorium van maken. Dat neo-barokke aspect vond ik een terreur. Tegelijkertijd ontkom je daar met zo'n thema en bezetting niet aan.''

Manneke legt intussen de lijvige partituur op tafel en toont enthousiast bladerend hoe doorwrocht zijn compositie is opgebouwd, indachtig de constructies van Bach zelf. 'Monumentum' beslaat negen delen, die volgens een net-niet-symmetrisch principe zijn gepaard. Zo spiegelde hij weliswaar deel één aan deel negen en vier aan zes, maar ook deel twee aan deel zeven en drie aan acht. ,,Deel vijf, het hart van 'Monumentum', is Bachs orgelkoraal 'Christe, du Lamm Gottes' (BWV 619)'', legt Manneke uit. ,,Dat heb ik voor het koor van de oorspronkelijke koraaltekst voorzien en geïnstrumenteerd. Samen met deel vier en zes, een Kyrie en een Gloria, vormt dat deel een drieluik dat ook apart uitgevoerd kan worden, als een soort Duitse missa brevis.''

'Monumentum' begint, na precies een maat rust, wonderbaarlijk genoeg met wanordelijke klanken in het orkest. Alsof de componist met een schone lei wilde starten, zonder direct allerlei associaties met Bach op te roepen. Toch bedriegt de schijn hier, want de chromatische tonen verwijzen er onhoorbaar naar de naam van de oude meester.

Manneke: ,,Ik dacht: hier in godsnaam geen sophisticated Bach-akkoord of een mooie samenklank. Nee, het stuk komt op vanuit de herrie. Pas op het moment dat het stof is neergedaald, zet het koor in met een Alleluia.''

Het 'libretto' van 'Monumentum' bestaat uit een aantal tekstfragmenten voor (dubbel)koor en solisten, die soms zelfs dwars door elkaar heen klinken. Psalm 150 en fragmenten uit het Oude Testament staan er naast de mystieke 'Psalmen' van Leo Vroman en Paul Celan. Ondanks die vele spirituele teksten noemt Manneke zijn compositie niet liturgisch, maar vergelijkt hij het liever met bijvoorbeeld de Psalmensymfonie van Stravinsky, een werk dat hij 'ritueel' noemt, 'liturgie zonder kerk'.

Als Manneke na zijn analyse de partituur weer dichtslaat zegt hij ten slotte lachend: ,,Zo maak ik geen tweede stuk meer. Ik heb er een jaar aan gewerkt, grote delen vernietigd en weer opnieuw geschreven en ben er tegelijk verslingerd aan geraakt. Het is echt een magnum opus geworden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden