D66 zwenkt, op naar 2007

Met een brisant 'nee is nee' tegen het sturen van Nederlandse troepen naar Zuid-Afghanistan weet D66 weer alle ogen op zich gericht. Schets van een partij die ook na de verkiezingen van 2007 het verschil wil maken.

door Cees van der Laan en Lex Oomkes

Politiek vandalisme was één van de verwijten aan het adres van D66, toen Boris Dittrich en zijn fractiegenoot Bert Bakker half december een kristalhelder nee lieten horen tegen de Afghanistan-missie. Nog voordat het kabinet tot een standpunt was gekomen. Ongehoord en onparlementair, luidden de reacties van links tot rechts. De verontwaardiging werd nog groter toen Dittrich kenbaar maakte dat hij zich niet kon voorstellen dat de mannen het vliegtuig zouden instappen als zijn fractie, ondanks een mogelijke meerderheid in het parlement, tegen de missie zou stemmen.

Zes zetels in een coalitie wegen zwaarder dan een meerderheid in de Tweede Kamer, wilde Dittrich maar zeggen. Een ondemocratisch standpunt van een partij die zich democratisch noemt, loeide het CDA.

Hoewel hij keer op keer zei over de inhoud te willen praten, toonde Dittrich zich een ware machtspoliticus. Een houding die tot grote ergernis leidt bij de veel grotere coalitiepartijen CDA en VVD. Partijen die van oudsher het land regeren, regelmatig uit hetzelfde vaatje tappen en zich zeker niet willen laten ringeloren door een politieke dwerg.

In die decembermaand speelde ook nog een ander akkefietje dat CDA en VVD niet licht zullen vergeten. D66-kamerlid Ursie Lambrechts dwong bij minister Verdonk (VVD, vreemdelingenbeleid) excuses af vanwege het onjuist informeren van de Tweede Kamer in de Congo-zaak. D66 speelde de zaak hoog op en dreigde binnenskamers een motie van wantrouwen van de oppositie te steunen.

Opvallend was, achteraf, de opluchting bij de democraten zelf. De hoge inzet had succes opgeleverd. Verdonk had excuses aangeboden, D66 was veel in het nieuws geweest en de achterban, die maar moeilijk kon verkroppen dat er geen generaal pardon was gekomen voor uitgeprocedeerde asielzoekers, wist dat de fractie zich voor vreemdelingen bleef inzetten.

De Afghanistan-missie en de excuses van Verdonk tekenen het D66 van dit moment. Boris Dittrich legde uit, nadat de onderhandelingen met CDA en VVD over de huidige coalitie waren afgerond, dat D66 gezien de getalsverhoudingen nu het verschil moest kunnen maken. De democraten zijn niet in het kabinet gestapt om een centrum-rechts kabinet mogelijk te maken, maar om eigen opvattingen zoveel mogelijk te verwezenlijken. Loyaliteit moet in klinkende munt worden uitbetaald. Deze ook naar buiten uitgedragen houding moet de achterban geruststellen. Die stond vanaf het begin redelijk ambivalent tegenover kabinetsdeelname. Een deel ziet zichzelf als progressief, of als sociaal-liberaal, maar om nu in één adem genoemd te worden met centrum-rechts is slikken of op z'n zachtst gezegd even wennen.

In het verlengde hiervan speelt de strijd om de gunst van de kiezer. Hoewel hij niet het charisma heeft van Van Mierlo, grand old lady Borst of de zeer genuanceerde De Graaf is Boris Dittrich een vechtjas die media handig weet te bespelen. Juist omdat de democraten het verschil maken, weten journalisten nu de weg naar de D66-burelen makkelijk te vinden.

Toch weet D66 onder leiding van de zoon van een asielzoeker uit voormalig Tsjechoslowakije volgens de peilingen nog steeds niet tot bloei te komen. De democraten vrezen de verkiezingen, die snel naderbij komen. Er heerst een algeheel gedeeld gevoel dat 2007, het jaar dat er Kamerverkiezingen worden gehouden, cruciaal wordt in het voortbestaan van de partij. En als er één adagium tot nu toe op gaat dan is het wel dat D66 in een kabinet er nooit zetels bij heeft gekregen.

Als er een overeenkomst is met verkiezingsjaar 1994 dan is het dat toen D66 ook nodig was om een coalitie aan een meerderheid te helpen. Achteraf was alles goud wat blonk aan de partij die in dat jaar met een record aantal zetels (24) in de Tweede Kamer werd gekozen. D66-leider Van Mierlo reed met een paarse Mercedes het Binnenhof op om in onderhandelingen met VVD en PvdA een droom te verwezenlijken: het CDA in de oppositie dwingen.

In die eerste paarse jaren werden fundamenten gelegd voor onder meer een regeling voor euthanasie, het homohuwelijk, wijziging van de winkelsluitingstijden en bestuurlijke vernieuwing in de vorm van het correctief referendum.

Vier jaar later verloor D66 tien van de 24 zetels.

De partij was getalsmatig niet nodig om een coalitie tussen PvdA en VVD mogelijk te maken. Op voorspraak van de sociaal-democraten die niet in een twee partijen-kabinet wilden met de VVD, werden ze binnenboord gehouden. Paars II (1994-1998) was echter een flauwe voortzetting van de voorganger die met veel elan en spirit aan het hervormen sloeg. De democraten beschouwden zichzelf als het cement in de coalitie, maar VVD en PvdA zagen dat toch een slag anders. D66 werd gedoogd. De partij stond met lege handen toen één van de kroonjuwelen, het correctief referendum, persoonlijk door VVD-coryfee Wiegel werd getorpedeerd in de Eerste Kamer.

De les voor D66 was toen dat de partij alleen aan een coalitie moest mee doen als de partij echt nodig was. Boris Dittrich, in die periode nog een nieuwkomer maar buitengewoon actief en opvallend als kamerlid, zal het met rode letters in zijn opschrijfboekje hebben opgeschreven.

Bij de verkiezingen van 2002 halveerde de partij opnieuw (zeven zetels) en het jaar daarop leverde D66 nog een zetel in. Regelmatig werd de vraag aan D66'ers gesteld wat de relevantie van de partij was in het politieke firmanent. Moest de partij met sterk liberale tendensen niet fuseren met de VVD. Bij die partij immers luidt steevast het grapje dat D66'ers jonge mensen zijn die later VVD gaan stemmen.

De partij voelt er vooralsnog helemaal niets voor. Democraten kenmerken zich altijd anti-ideologisch en pragmatisch in hun keuzen. Maar eind jaren negentig koos de partij er toch voor zich sociaal-liberaal te noemen.

Inmiddels gaan er stemmen op D66 progressief liberaal te noemen. Dittrich heeft er een voorkeur voor, getuige zijn vorig jaar gepubliceerd pamflet over de koers van de partij. Hij meende dat de partij moest kiezen voor een positie 'radicaal in het midden'.

Onder Dittrich's leiderschap brak de partij met de bestuurlijke vernieuwing. Deze blijft uiteraard belangrijk, maar daarvoor krijgt de partij niet de handen op elkaar van het electoraat, meende Dittrich. De partij moet zich breder interesseren in de strijd om de kiezersgunst. Zaken als onderwijs en investeren in de kenniseconomie moeten de prioriteiten vormen. Slachtoffer van deze koerswijziging was Thom de Graaf, die aftrad toen hij in de coalitie geen ruimte kreeg de kieswet te veranderen.

De partij onder leiding van Dittrich is een andere partij dan onder zijn voorgangers De Graaf, Borst en Van Mierlo. De huidige leider koos voor samenwerking met het CDA, hetgeen in de vorige eeuw ondenkbaar zou zijn geweest. Basis voor deze samenwerking was de hervorming van het sociaal-economische beleid én de gezondheidszorg. D66 zag hierin een groot deel van haar wensen verwezenlijkt.

Inmiddels zijn de hervormingen flink op stoom gekomen en kijken de partijen naar 2007. Of de komende verkiezingen een rol spelen in de discussie over de kwestie-Afghanistan valt moeilijk te beantwoorden. Bij Boris Dittrich en Bert Bakker heerst al geruime tijd grote bezorgdheid over het slagen van deze missie in Uruzgan. Zij vrezen dat de opbouwmilitairen voornamelijk moeten vechten. Daar kan tegenin worden gebracht dat D66 alle voorgaande missies heeft gesteund, inclusief het sturen van commando's om de Taliban te bestrijden.

Hoeveel inhoudelijke bezwaren tegen de missie er dan ook mogen zijn, er kunnen ook electorale redenen meespelen. Zoals gezegd, D66 won nooit zetels na een kabinetsdeelname. Een breuk met CDA en VVD met Afghanistan als reden, zou wellicht een breuk met die traditie kunnen inluiden.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden