D66, vier jaar na de triomf in de steden

Beeld Gerard Til / Hollandse Hoogte

Het congres van D66, vandaag in Rotterdam, staat in het teken van de raadsverkiezingen. De partij staat op verlies in Amsterdam en andere grote steden. En dat terwijl haar natuurlijke achterban daar juist groeit.

Neem Amsterdam. Daar scoorde D66 bij de raadsverkiezingen in 2006 een schamele 4 procent. In 2010 verdrievoudigde ze haar aanhang, vier jaar geleden gevolgd door nog eens een verdubbeling. Met een kleine 27 procent werd ze toen de grootste partij in de hoofdstad. Ze smeedde een coalitie (met VVD en SP) waarvoor ze vier van de acht wethouders leverde en waarop ze dus een zwaar stempel kon zetten.

Amsterdam staat niet op zichzelf. D66 deed het in 2014 ongekend goed bij de raadsverkiezingen. Vooral in de steden. Want overal waar veel dertigers en veertigers wonen, hoogopgeleid en met geld genoeg, daar scoort D66. Kijk waar de Democraten de grootste zijn: behalve in Amsterdam is dat ook in Utrecht en Den Haag, in universiteitssteden als Groningen, Enschede en Tilburg, in Arnhem, Haarlem en Den Bosch. Buiten de steden bijna nergens.

Op verlies in de peilingen

Maar zo goed als 2014 was voor D66, zijn de vooruitzichten in 2018 niet. In alle vier de grote steden staat de partij in de peilingen op verlies, in Amsterdam en Utrecht zelfs op zwáár verlies. Daar kon GroenLinks op 21 maart wel eens de grootste worden. En dat terwijl de natuurlijke achterban van D66 in de steden, zeker in Amsterdam, alleen maar groeit.

Vraag het electoraal geograaf Josse de Voogd. Die zag het jaren geleden al gebeuren in oude wijken. Zodra die wijken in trek kwamen bij een welgestelder soort stedeling, won GroenLinks daar terrein. "Wie een waardevast huis wil kopen, moet kijken waar GroenLinks groeit", grapte hij destijds: dat zijn wijken waar een huis alleen maar in waarde zal stijgen.

De Voogd wees meteen ook op een volgende stap in dit proces van gentrificatie (het welgestelder worden van wijken). Eerst trekt de GroenLinks-stemmer de wijk in; is het gentrificatieproces goed en wel afgerond, dan neemt D66 de overhand. Neem de Pijp in Amsterdam: eerst een GroenLinks-buurt, nu typisch D66-territorium.

Wie zo kijkt, zou een stevig doorgroeiend D66 verwachten, want in steeds meer Amsterdamse buurten is de gentrificatie voltooid - en in andere steden gebeurt ongeveer hetzelfde. Waarom staat D66 dan toch op verlies?

Dezelfde fouten

Misschien wel gewoon omdat de partij ongeveer alles heeft gedaan om haar winst van 2014 weer te verspelen. De ambities waarmee D66 begon te besturen, waren groot. Alles moest anders nu de PvdA - decennialang onafgebroken de grootste - voor het eerst sinds mensenheugenis niet meebestuurde in Amsterdam. Maar de praktijk is weerbarstig gebleken en uitgerekend in stadsdelen waar D66 veel steun had, stelde de partij teleur.

Dat begon al in de gemeenteraad zelf. Daar was ze verreweg de grootste fractie en deed ze precies wat ze de PvdA altijd had verweten: uitstralen dat de wensen van andere fracties haar maar matig boeiden. En ook: in achterkamertjes met de eigen wethouders bedisselen wat wel en niet aan de raad wordt voorgelegd. Dat er bij de interne lijsttrekkersverkiezing over en weer met modder werd gegooid én dat D66'ers elkaar bijna de tent uitvochten toen de kandidatenlijst opgesteld moest worden, helpt ook niet. Dit soort perikelen is misschien alleen door echte gemeenteraads-watchers opgemerkt. Minstens zo schadelijk is dat D66 in vier jaar tijd niet bijzonder veel voor haar kiezers heeft kunnen betekenen.

Vooral bewoners van de binnenstad klagen over groeiende overlast door (toeristen-)drukte in hun buurt. Maar de ene D66-wethouder (Choho) wuifde die klachten weg - "ach, drukte is ook maar een kwestie van perceptie", zei hij in een interview. En de andere (Ollongren, inmiddels minister en vicepremier) nam pas maatregelen toen toenmalig burgemeester Van der Laan waarschuwde dat die drukte echt de spuigaten uitliep. Wie eerder D66 stemde, zoals in de binnenstad bovengemiddeld gebeurde, zal zich nu misschien eerst even achter de oren krabben.

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Beeld Sander Soewargana

Ook met de erfpachtkwestie heeft D66 geen vrienden gemaakt, en dat is een onderwerp waarover in Amsterdam de emoties hoog oplopen: is de grond van de gemeente of van de huiseigenaar? VVD en D66 wilden van die erfpacht af, maar coalitiepartner SP dwong een compromis af dat woningbezitters zwaar teleurstelde. Op avonden waar boze burgers hun hart luchtten, liet D66 de VVD de kolen uit het vuur halen. Maar huiseigenaren in bijvoorbeeld Amsterdam-Zuid, een ander stadsdeel met veel D66-stemmers, zullen zich vast herinneren dat D66 net zo verantwoordelijk is voor de erfpachtdeal.

Ach, spreekt men zich in D66-kring moed in, de uitslag van lokale verkiezingen is meestal niets anders dan de landelijke trend plus of min 10 procent. Dat is een schrale troost, want ook landelijk zakt D66 in de peilingen, zij het licht.

Meer troost kan de partij ontlenen aan wat geograaf De Voogd ziet gebeuren in Amsterdam en Utrecht en al die andere steden waar D66 in 2014 zo'n 'extreem goede' uitslag boekte. Onderscheid vooral trends op de lange en de korte termijn, zegt hij. Als D66 nu weer verliest, zegt dat niets over de lange termijn. "Het D66-potentieel in de steden groeit. Dat betekent alleen niet dat ze ook elke keer D66 stemmen."

Geen typische D66-stad

Het was een risico: in Rotterdam ging D66 na de verkiezingen van 2014 een coalitie aan met Leefbaar Rotterdam - volgens critici een soort PVV-light. Vandaar dat D66-leider Pechtold de gang van zaken in Rotterdam vier jaar lang goed volgde. Er was hem veel aan gelegen om te voorkomen dat deze coalitie tot gezichtsverlies zou leiden.

Rotterdam is geen typische D66-stad, daarvoor telt het te weinig hoogopgeleiden. Toch slaagde de partij erin haar stempel op het college te drukken, onder meer met het plan voor een nieuw collectiegebouw voor Museum Boijmans van Beuningen. Met Leefbaar samenwerken bleek lastig, zeker nadat Geert Wilders aankondigde deel te nemen aan de komende raadsverkiezingen. Leefbaar sloeg steeds vaker de rechtse trom. D66-raadsleden zaten er met kromme tenen bij.

Het laatste jaar van het college was rampzalig voor de partij. Oude vetes leefden op. Het eigenzinnige raadslid Jos Verveen stemde als enige D66'er tegen een nieuw stadion voor Feyenoord, splitste zich later af en doet nu zelfstandig mee aan de komende verkiezingen. De rechter zette een streep door de milieuzone, een vurige D66-wens. En vorige week stapte D66-wethouder Langenberg op vanwege kostenoverschrijdingen en vertraging bij de metrolijn naar Hoek van Holland.

De leden hebben hun buik vol van vier jaar Leefbaar. Ze kozen niet fractievoorzitter Samuel Schampers of Verveen als lijsttrekker, maar buitenstaander Said Kasmi. De zoon van een Marokkaanse gastarbeider neemt afstand van de harde taal van Leefbaar.

Intussen hebben D66 en Leefbaar elkaar wel gevonden in de wens dat Rotterdam meer 'bakfietswijken' moet krijgen, met meer hoogopgeleiden. Als dat lukt, wordt Rotterdam vanzelf iets meer een D66-stad.

Den Haag: partner in een kleurloos huwelijk

Hoe zet je je stempel op een coalitie die bijna dwingt tot kleurloos beleid? D66 werd in 2014 ook in Den Haag de grootste, met acht zetels. Maar de op één na grootste, de PVV met zeven zetels, werd ongeschikt geacht om wethouders te leveren en daarom was D66 veroordeeld tot een coalitie met klassieke bestuurderspartijen van links tot rechts - PvdA, CDA en VVD - en ook de linkse Haagse Stadspartij (HSP).

Een verstandshuwelijk, wist iedereen. Nu de vier jaar er bijna op zitten, wordt er uitgekeken naar het eind. Van echte liefde is nog steeds geen sprake. Er wordt al gegrapt dat het echtpaar alleen vanwege de kinderen nog even bij elkaar blijft.

Typerend is dat D66 er niet in slaagde de erfpachtkwestie te regelen, ook in Den Haag een dringende wens. Samen met de VVD maakte ze daar wel een plan voor, maar PvdA en HSP lagen dwars. Dan maar in de ijskast tot na de verkiezingen, verzuchtte de fractievoorzitter.

In Utrecht lukte het meestal wel

Ook in Utrecht werd D66 vier jaar geleden de grootste, ook in Utrecht verdween de PvdA uit het stadsbestuur. En net als in Amsterdam straalde de partij uit: als wij iets willen, lukt het. Wat meestal waar bleek - maar niet altijd. Maar anders dan hun Amsterdamse partijgenoten wist D66 hier te voorkomen dat ze met die houding al te veel ergernis wekte bij andere partijen.

Net als in Amsterdam en Den Haag wilde D66 in Utrecht de erfpacht anders regelen. Dat is gelukt en daarmee is een belangrijke verkiezingsbelofte ingelost. Op één na alle fracties stemden afgelopen najaar in met de deal en het verzet van huiseigenaren was uiteindelijk niet groot. En dat was in Amsterdam wel anders. Maar ook in Utrecht is de euforie van vier jaar geleden verdwenen.

Lees ook:

In de grote steden staan heel wat D66'ers van islamitische huize op de kandidatenlijsten voor de gemeenteraadsverkiezingen. Hoe rijmen ze de progressieve idealen met hun religieuze overtuigingen?

Meer lezen over de gemeenteraadsverkiezingen? Bekijk ons dossier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden