D66 is niet wijs, maar Stienen wel

Wat was de grootste verrassing van de week? Zonder twijfel de uitspraak van aankomend D66-senator Petra Stienen, dat in de Eerste Kamer 'de hele wijsheid van Nederland bij elkaar zit'. Zo'n opwekkend geluid over de senaat is lang niet gehoord en zeker niet van de kant van D66, dat de Eerste Kamer als 'niet meer van deze tijd' wil afschaffen.

Behalve de moed in deze tijd van populisme weer van een elite te spreken, laat Stienen zien hoezeer reflexen, niet alleen van haar partij, een onbevangen kijk op ons staatkundig bestel in de weg zitten. De Eerste Kamer is bij uitstek het doelwit van reflexmatig denken, vermoedelijk omdat zij, zoals Thorbecke in 1848 schreef, 'zonder grond en zonder doel scheen'. Hij wilde ervanaf, maar accepteerde berustend dat de meerderheid er bij de modernisering van de Grondwet anders over dacht.

Ook de generaties na hem hebben het nooit kunnen opbrengen de natie van deze erfenis van de Belgische adel te ontdoen. Voor de Eerste Kamer geldt na tweehonderd jaar wat Leo Vroman over het leven dichtte: 'Een onverlangd cadeau, te groot om weg te smijten'. Het gevolg van de beeldvorming is geweest dat het huis ofwel niet, ofwel té serieus wordt genomen, maar nooit goed op zijn waarde is geschat.

Uitgaande van de loop der geschiedenis is dat begrijpelijk. De democratie is op de monarchie en de aristocratie bevochten en wordt beschouwd als een onvervuld ideaal. Zeker een partij als D66 gaat ervan uit dat er een betere democratie om de hoek ligt. Het is haar niet genoeg dat de feitelijke macht van het ancien régime is teruggedrongen, zij wil ook alle sporen daarvan uitwissen.

De Eerste Kamer is in dit perspectief geen Kamer van reflectie, maar nog altijd een bolwerk van de troon dat de betere versie van de democratie in de weg staat. De verzamelde wijsheid die Petra Stienen in de senaat heeft aangetroffen, moet dus wijken voor het dogma van een radicale democratie, waarin de wil van de meerderheid het onvervulde ideaal nog het dichtst benadert.

Heeft die meerderheid dan altijd gelijk of, sterker nog, kan de democratie niet, net als in vroeger tijden de monarchie en de aristocratie, ontsporen? Ik geef toe, hij leefde lang geleden, in de eerste eeuw voor Christus, maar de Romein Cicero geldt nog altijd als een groot politiek denker. Misschien wel de grootste, omdat hij niet alleen nadacht, maar ook een praktisch politicus was. Cicero was voor een gemengd stelsel.

Waarom? Hij meende dat elk van de afzonderlijke stelsels gemakkelijk kon ontaarden en ondergaan, ook de democratie. Dit stelsel ontleent zijn aantrekkingskracht, schreef hij, aan de vrijheid en gelijkheid van de burgers, maar deze idealen kunnen doorslaan in anarchie en dwang van een meerderheid als zij niet worden getemperd door redelijkheid en verdraagzaamheid.

Daarom had hij een sterke voorkeur voor een mix van monarchie, aristocratie en democratie; in zo'n stelsel zouden de machten elkaar in evenwicht houden. Zonder het te weten leven we in Nederland dus al, uitgaande van de wijsheid van Cicero, in de beste van alle staatkundige werelden. Vanuit dit gezichtspunt kan er waardering ontstaan voor de waarde van de senaat als uitdrukking van de Hollandse regententraditie (de adel speelde hier nooit zo'n grote rol).

Thorbecke schreef in 1848 dat deze Kamer 'waar zij niet gedwee volgt, slechts aanleiding voor misnoegen en tweespalt zal zijn'. Dat klopt, maar als de Eerste Kamer in zeldzame gevallen dwarsligt, is er wel iets in het geding, zoals bij de behandeling van het verbod op ritueel slachten de vrijheid van religie en de geestelijke ruimte voor minderheden.

D66 wil de senaat pas afschaffen als er een vorm van constitutionele toetsing is ingevoerd, maar dat is precies de richting waarin dit huis zich ontwikkelt. Waarom iets afschaffen wat al zoveel politieke, bestuurlijke en maatschappelijke wijsheid onderdak biedt? Weg is weg. D66 zou meer oog moeten hebben voor wat organisch groeit, zoals de formeel benoemde, maar feitelijk gekozen burgemeester en een senaat die zich meer en meer opwerpt als hoeder van de democratische rechtsstaat.

En wat is de wil van de meerderheid in de rechtstreeks gekozen Tweede Kamer? Door het uitruilen van standpunten regeren er met VVD en PvdA in feite twee minderheden. Ook in dat opzicht is het goed dat er een Eerste Kamer is als gezonde, niet aan een regeerakkoord gebonden, tegenmacht die volledig bij de tijd past.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden