Curaçao's natte economie is Joods

Israël ligt aan de kust, maar door de eeuwen heen meden Joden meestal de zee. Op de Antillen vormen de nazaten van sefardische emigranten juist de spil van maritieme activiteit.

Hij laat zich 'Charlie' noemen: Charles Gomes Casseres, een gesoigneerde tachtiger, de grand old man van de vitale Joodse gemeenschap op Curaçao. Hij werkt nog halve dagen als representant -zeg maar: fiscaal aantrekkelijke brievenbusmaatschappij- voor een Amerikaanse multinational. Op zijn bureau liggen boeken over het Joodse leven in de West en op zijn eiland.

,,In 1634 veroverden de Nederlanders het eiland op de Spanjaarden juist vanwege de beschutte ankerplaats in het Schottegat, een makkelijk met forten te verdedigen schuilplaats voor de vloot.''

De haven van Willemstad stond lange tijd in de toptien van wereldhavens en de stad die de kolonisator er aan het water bouwde, prijkt ('mede door Joodse monumenten') op Unesco's Werelderfgoedlijst.

,,Vanuit de bijbel, noch vanuit de Joodse diaspora na de verwoesting van Jeruzalem, kennen we de nazaten van Abraham als een zeevarend volk'', zegt Gomes Casseres. ,,In de scheepsbouw bleef het bij Noach en de profeet Jona ging weliswaar te Jaffa scheep op weg naar Ninevé, maar het betrof een vaartuig met niet-joodse bemanning.'' De vissers die Jezus' discipelen werden, vingen zoetwatervis; de enige Jood met zeemijlen was de apostel Paulus. Het volk Israël was een agrarische gemeenschap met affaires op dorsvloeren, werkers in wijngaarden en goede herders.

Halverwege de 17de eeuw vestigden zich sefardische Joden (uit Spanje en Portugal) op Curaçao, op de vlucht voor de inquisitie: da Costa Gomez, Levy Maduro, Gomes Casseres, Cohen Henriquez, Pinedo. Onder Nederlandse vlag genoten zij godsdienstvrijheid, ook in de koloniën Brazilië, Suriname en Curaçao. ,,In de 18de eeuw -de tijd van slavenhandel, kaapvaart en internationale oorlogen- was het op Curaçao de grootste blanke bevolkingsgroep'', zegt Gomes Casseres.

Liberale joden scheidden in 1864 af en bouwden een eigen synagoge. Het zou een eeuw duren eer zij en de orthodoxere Mikvé Israel weer samengingen. Er zijn nu nog zo'n 350 Joden over. Ze houden sefardische gewoonten in ere en tellen vrouwen mee bij het religieuze quorum. Ze werken samen met een vrij nieuwe lichting joden: de 150 die, afkomstig uit Midden- en Oost-Europa, in de vorige eeuw uitweken voor antisemitisme en nazi's. Deze asjkenazische joden hebben hun eigen riten én synagoge.

De voorouders van Charlie Gomes Casseres kwamen in 1690 per schip uit Portugal in Amsterdam aan. Generaties had men de joodse identiteit geheimgehouden, pas in Amsterdam kon Charlie's voorvader zich laten besnijden. Hij kon er niet mee wachten; het gebeurde direct na aankomst, op de kade. Kort daarna trouwde hij opnieuw met zijn vrouw Sarah, maar nu naar joods gebruik in de synagoge. Nadien vertrok de familie naar Curaçao.

Gomes Casseres: ,,De Curaçaose Joden legden zich in de 17de eeuw toe op de zeilvaart: ze bouwden zeilschepen, Joodse reders en kapiteins voeren op Europa en de Nieuwe Wereld.'' Volgens Gomes Casseres verschijnen al in 1652, het jaar na de eerste Joodse immigratie, Joodse namen in de scheepvaart. ,,In een document van een niet-jood uit 1726 staat dat 'het leeuwendeel van de scheepvaart in Curaçaose Joodse handen is'. Tegen het einde van de 19de eeuw had de firma van de Joodse reder A. J. Jesurun -de grootste toen- alleen al honderd schepen in de vaart.''

Om gevaren door kaapvaart en piraterij te dekken, kwamen maritieme verzekeringen in zwang. Op Curaçao ontstond een beroepsgroep van makelaars in verzekeringen, die ook vaak deden in roerend en onroerend goed.

De joodse handelshuizen, zowel op Curaçao als op het bovenwindse eiland Sint Eustatius, leverden illegaal oorlogsmateriaal dat George Washington nodig had in zijn strijd tegen de Engelsen. De onafhankelijkheidsstrijd van Simon Bolivar in Venezuela bracht opnieuw gewin; op Curaçao heerste sympathie voor de strijd tegen de Spanjaarden. ,,De Joodse reders voeren er wel bij.'' En op het vasteland stichtte de Curaçaose moedergemeente dochtergemeentes.

,,Joodse banken financierden destijds de Joodse investeringen in de scheepvaart'', zegt Gomes Casseres, zelf jarenlang werkzaam in het bankwezen. De banken op de Nederlandse Antillen zijn nog steeds goeddeels een Joodse aangelegenheid. Gomes Casseres' zoon zit nu in de directie van de grootste bank, en is vooraanstaand lid van de sefardische gemeente.

Nog steeds zijn Joodse inwoners van Curaçao betrokken bij de scheepvaart op het eiland. 'Gomez Shipping', groot in de afhandeling van cargo, is in handen van twee broers -Joden. De firma S.E.L. Maduro & Sons is 'onbetwist de grootste speler op de markt van shipping en handling'. Cruiseschepen, olietankers: de afhandeling van wat in Willemstad afmeert, is grotendeels in handen van de familie die Madurodam zijn naam gaf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden