Cultuurtoerist naar kerkhoven in Groningen

De planten zijn bijzonder, de bomen en de vogels. Aan symboliek geen gebrek, aan rust evenmin. Alleen het onderhoud ontbrak, op de oude Groninger kerkhoven. Dat verandert nu, dankzij 'Kerken in het groen'.

'Juweeltjes op de klei' noemt de Stichting Oude Groninger Kerken de bijna vijftig kerken die ze bezit en beheert. Gebouwd op een wierde meestal, staan ze midden in een dorp of eenzaam in het uitgestrekte landschap. Of te midden van fabrieken, zoals het kerkje van Heveskes, bij Delfzijl.

Sommige staan leeg, in andere wordt nog gepreekt, gezongen, gebeden. Ze zijn stuk voor stuk gerestaureerd en kregen zonodig een nieuwe functie. Maar de bijbehorende begraafplaatsen bleven er vaak verslonsd bijliggen. Op de zeventien terreinen na die eigendom zijn van de stichting. Die werden in de loop der jaren in samenwerking met Landschapsbeheer Groningen opgeknapt. De provincie Groningen, die de laatste jaren sterk inzet op 'cultuurtoerisme', vond het resultaat zo geslaagd dat ze aanstuurde op herstel van veel meer markante kerkhoven. Zo ontstond vorig jaar het project 'Kerken in het groen'.

Uit een inventarisatie bleek dat maar liefst 150 oude Groningse kerkhoven de moeite van het restaureren waard waren, gezien de cultuurhistorische, natuurlijke en landschappelijke waarde ervan. Het zijn plekken waar veel grafmonumenten uit de 18de en 19de eeuw zijn te vinden, vaak rijk aan symboliek (met name de verlichte Groningse boerenfamilies hadden daar verstand van) en begroeid met mooie korstmossen. Er groeien bijzondere planten, er staan monumentale bomen, er leven soms vleermuizen- of roekenkolonies.

Om praktische en financiële redenen werd een 'topvijftig' geselecteerd. Een stuk of tien zijn inmiddels 'klaar', de rest volgt binnen vier jaar. En het is te hopen, zegt projectleider en kunsthistorica Annalies Groot, ,,dat we de middelen vinden om daarna toch ook de andere honderd aan te pakken.''

Tot nu toe stelde het ministerie van landbouw, natuur en visserij een subsidie van 1,6 miljoen gulden beschikbaar. Maar het grootste deel van de kosten komt voor rekening van de eigenaren. Dat kunnen kerkvoogdijen, gemeenten en soms waterschappen zijn. Eerder zagen die door gebrek aan kennis, tijd en geld geen kans de verpaupering te stoppen. Nu er een ondersteunend project is, blijken ze graag bereid in de kerkhoven te investeren (via eigen fondswerving) en zich te binden aan een 'beheersplan' voor de langere termijn.

De werkzaamheden lopen uiteen van het opnieuw opmetselen van de fundamenten van ingestorte zerken, het weer zwart schilderen -met verfrollers- van grafteksten, het uitdunnen van begroeiing, vastzetten van verbrokkeld steenwerk, aanplanten van nieuw groen, repareren van gietijzeren hekken, uitbaggeren van grachten.

Voorwaarde voor deelname aan 'Kerken in het groen' (nergens anders in Nederland bestaat zo'n project) is lid worden van de zogeheten Kerkterreinenwacht. Tegen betaling komt die geregeld langs voor klein onderhoud, inspectie en advies.

Vorige maand werd in Siddeburen het herstel gevierd van de begraafplaats rond de dertiende eeuwse Romaanse (hervormde) kerk. De kerk staat midden in het dorp. Op het ruime kerkhof werd achterstallig onderhoud weggewerkt. Een terrein ernaast, dat sinds de sloop van de pastorie in de jaren zeventig braak lag, is nu weer pastorietuin. Met zandpaden, bankjes en wilde planten. Ook de viskenij ('een poel waarin alleen de pastor mocht vissen') is weer zichtbaar, zij het dat die nu als een diepe, met gras begroeide kuil in de tuin ligt.

Aanvankelijk hadden omwonenden bedenkingen bij de aanleg van de tuin, vertelt Groot. Medewerkers (onder wie ook vrijwilligers) kregen te horen dat het nergens naar leek, met al dat 'onkruid'. Maar op een informatieavond slaagden biologen er toch in begrip te kweken voor het ontwerp.

Voordat herstelwerkzaamheden beginnen, wordt in plaatselijke bladen een oproep gedaan aan eventuele nabestaanden van de doden op het betreffende kerkhof. De Stichting Oude Groninger Kerken wil graag hun toestemming. ,,Maar het is natuurlijk niet altijd mogelijk familie te achterhalen'', zegt Groot. ,,Dan gaan we gewoon aan de slag.''

Bijzonder aan de Groningse kerkhoven is dat veel oude graven bewaard zijn gebleven. Dat heeft er mee te maken dat in Groningen vrij vroeg begraafplaatsen buiten de dorpen werden aangelegd. Op de kerkhoven hoefde daardoor niet geruimd te worden.

Terwijl Groot vertelt, gaat de telefoon. ,,Een meneer die even aandacht wilde vragen voor het kerkhof bij het kerkje van Oostumsf'', zegt de kunsthistorica als ze heeft neergelegd. De beller zei zich te storen aan het hoge gras, het verwaarloosde uiterlijk. Of daar niet eens wat aan gedaan kon worden. Groot kon hem geruststellen: ook 'Oostum' wordt binnenkort opgeknapt.

Het eerste kerkhof dat afgelopen jaar is gerestaureerd, ligt in het gehucht Wittewierum, nabij Ten Post. De grafstenen staan er nog steeds schots en scheef, want de sfeer van 'verweerd en vervallen' moet zichtbaar en voelbaar blijven. Binnenkort, op zaterdag 9 september, vindt hier de eerste activiteit plaats in het kader van het kleinschalige cultuurtoerisme dat de stichting en de provinciale VVV rond de oude kerkhoven op gang willen brengen.

Op het terrein rond een neo-gothisch kerkje zal een geboren verteller een gehoor van 'fijnproevers' de geschiedenis uiteenzetten van de premonstratenzer abdij Bloemhof, die hier in de Middeleeuwen stond. Hij zal ook verhalen over de kerkbanken, de stenen in de kerkvloer en een geval van vergiftiging in het dorp, dat de bijna identieke overlijdensdata van een aantal doden op het kerkhof verklaart. Groot: ,,Je kunt ook informatieborden neerzetten, maar dit is leuker.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden