Cultuur is Arnhem een zorg

Een geflopte modebiënnale. En een kunstpaleis dat er niet kwam. Kan Arnhem wel de cultuurstad van het oosten blijven?

De culturele hoofdstad van Oost-Nederland, zo zien Arnhemmers hun stad graag. Met hoge cultuur voor de fijnproever: klassieke muziek, theater, beeldende kunst en internationaal vermaarde dans. Een broedkamer voor ontwerpers van haute couture.

Tegelijk staat Arnhem bekend als de stad voor populair vermaak met dagattracties, straatfestivals en Gelredome als nationale muziektempel. Justin Timberlake veroorzaakte er vorige week nog files.

Het rommelt in de stadspolitiek over de culturele koers. De coalitieonderhandelingen, onder leiding van verkiezingswinnaar D66, lijken over niets anders te gaan. De verkiezingscampagne draaide om de grote cultuurprojecten. Moet Arnhem die nog willen uitvoeren? Is een kunstmuseum aan de Rijnkade nodig om het centrum, na twee decennia gekrakeel, even aantrekkelijk te maken als het parkachtige Arnhem van buiten de stadssingels?

Er is volop voer voor debat. De nieuwbouw van cultuurpaleis Arta aan de Neder-Rijn gaat niet door, meldden de coalitieonderhandelaars van D66, SP, GroenLinks, CDA onlangs. Daarna bleek dat het net geprivatiseerde gemeentelijke Kunstbedrijf in financiële nood verkeert. Ook moeten de tekorten van de modebiënnale van 2013 worden afgehandeld. Die tekorten kostten wethouder Michiel van Wessem (D66, cultuur) een week voor de verkiezingen de kop. Gedupeerden klagen luid om hun geld.

Een intern toekomstdebat dat bij Artez, de hogeschool voor de kunsten, werd gevoerd, ligt op straat. Deze hbo-instelling, met vestigingen in Arnhem (hoofdzetel), Enschede en Zwolle, wordt, sinds een bestuurscrisis vorig jaar, door een interim-voorzitter geleid. Moet Artez in Arnhem alle opleidingen blijven aanbieden?, is een van de openstaande vragen. Arnhem kan zich niet met een universiteit onderscheiden, en wel met Artez. Die mag niet wegvallen in de culturele hoofdstad van het oosten.

Artez bepaalt de creatieve stadssfeer, zegt Berry Kessels in het nieuwe modehotel-café in volkswijk Klarendal. Buiten loopt een bebaarde jongeman voorbij, met een schilderij. Kessels, oud-stadsjournalist, is manager van corporatie Volkshuisvesting en verantwoordelijk voor 'modekwartier Klarendal'. "Arnhem is de stad van de drie statige dames én van jongens vol tatoos", schetst hij. Met de dames bedoelt hij Introdans, het Gelders Orkest en theatergezelschap Oostpool.

undefined

Ontwerpers

Chic én alternatief zitten in het Arnhemse DNA. Kessels: "Waar vind je buiten de Randstad een stad met een eigen orkest, ballet, theaters en een hogeschool voor de kunsten die nog alle opleidingen biedt? Artez is onze dagelijkse bron van creativiteit." Artez' modeopleiding bracht al veel bekende namen voort. Kessels somt ze moeiteloos op: Viktor&Rolf, Piet Paris, SpijkersenSpijkers, Lucas Ossendrijver.

Exclusieve modewinkels zie je amper. Maar ontwerpers gedijen juist in de ruwe Berlijn-sfeer die Arnhem ademt, verklaart Kessels. Volkshuisvesting veranderde Klarendal van een achterstandswijk tot hot spot, waar modeontwerpers betaalbare woon-werkruimtes vinden en hun kinderen kunnen opvoeden. De hipster-driehoek, verklapt Kessels, bevindt zich nu aan de kop van de Hommelseweg, rond de winkel van nationale spreukenleverancier Loesje.

"Het valt me op", zegt hij, "dat de Arnhemse politici zich jaren de blaren op de tong praten over de Rijnboog, het zuidelijke stadscentrum. Intussen ontwikkelen de wijken eromheen zich. Het lijkt alsof iets beter gaat als de politiek zich er niet mee bemoeit. De cultuursector doet het goed, ondanks de politiek, en krijgt trekken van een echte economie. Er wordt geïnvesteerd. Subculturen worden zichtbaar."

Het stadshart aan de rivier blijft de gemeenteraad biologeren. Al decennia. Verwoest tijdens de Slag om Arnhem in 1944, snel herbouwd, vol verkeerspleinen, goedkope portiekflats en grauwe kantoren. Niets herinnert daar aan de allure van Park Sonsbeek of het Musis Sacrum iets verderop. De plannen om het centrum bij de Eusebiuskerk te vernieuwen kwamen en gingen. De nieuwe bibliotheek Rozet, 'het kenniscluster', glipte erdoorheen. Maar dat architectonische wonder blijft nu alleen.

Ondernemers Kring Arnhem (OKA) volgt de coalitieonderhandelingen met argusogen. Voorzitter Bart van Meer, advocaat, meent dat "Arnhem alles heeft om de reputatie van culturele hoofdstad van Oost-Nederland glans te geven." De ondernemers willen het centrum vernieuwen en zoeken trekpleisters, zeker aan de Rijnkade. Overal in Nederland krijgen binnensteden het zwaar. Waarom zou Arnhem de fraaie ligging aan de rivier niet eens benutten voor cultuur?

Cultuur en evenementen zijn Arnhems core business, zegt Van Meer. Cijfers van NBTC-NIPO Research ondersteunen dat. Na Duitsland blijkt de provincie Gelderland voor Nederlanders de populairste vakantiebestemming. Daarna pas komt Frankrijk. In Gelderland zijn de Veluwezoom en Veluwe het populairst. Arnhem dus. De Arnhemse ondernemers willen dat bezoekers van dagattracties als het Openluchtmuseum of Burgers' Zoo ook het stadshart bezoeken.

Dus kan Arnhem geen wisselvallige gemeentepolitiek gebruiken, vindt OKA. "Een heel centrumplan uitvoeren red je niet in een collegeperiode van vier jaar", zegt Van Meer. "En wanneer wisselende raadsmeerderheden de plannen steeds veranderen, stagneert de stad." Ergerlijk vindt Van Meer het dat het plan voor kunstencluster Arta door enkele partijleden in een D66-afdeling kon worden geschrapt. De raad, ook D66, had al groen licht gegeven.

undefined

Kwade genius

Bob Roelofs geldt voor OKA als kwade genius. De Arnhemmer, ooit D66-leider, wil de stad behoeden voor verkeerde prioriteiten. Als griffier van Provinciale Staten kent hij de grauwe centrumwijk goed: daar staat het provinciehuis. Maar vernieuw de Rijnoever toch niet met een 32 miljoen euro kostend pand, vindt Roelofs. Hij bewoog vorig jaar met een actiegroep de gemeenteraad tot een referendum over dit kunstpaleis.

Toen de opkomst te laag bleek, kwam plan-B. Binnen de Arnhemse D66-afdeling wist Roelofs, vertelt hij, een meerderheid te winnen om alsnog de nieuwbouw te schrappen. Het programma waarmee D66 de verkiezingen won, wil het Museum voor Moderne Kunst, dat nu Arta heet, bovenop de Veluwse stuwwal houden. D66 en ook coalitiegenoot SP vonden dat de kiezer op 19 maart moest oordelen. De raadsmeerderheid voor nieuwbouw aan de Neder-Rijn verdampte.

"Arnhem trekt een te grote broek aan voor een stad met 150.000 inwoners", verklaart Roelofs. "Het Rijnboogproject is te groot. Arnhem is bovendien geen echte modestad. Je moet in het stadscentrum de oude Jansbeek terugbrengen en zorgen dat daar meer woonmogelijkheden komen. Ik hoop dat de nieuwe coalitie investeert in een cultuurtempel als Musis Sacrum. Daarin staat het Gelders Orkest nu soms half in het water te repeteren."

Roelofs is blij dat het kunstmuseum op de mooie stuwwal blijft: "Het is zeven jaar geleden voor veel geld verbouwd."

Kessels, van corporatie Volkshuisvesting, ziet juist een hokkerige oude sociëteit die aanpassing behoeft. "Wie wil daarin nog investeren?", vraagt Kessels retorisch. "Aftakeling dreigt. Kunstencluster Arta is de missing link voor de binnenstad." Hij verwijt de aanstaande coalitie dat deze te veel naar het centrum kijkt als zuinige boekhouder, zonder geld en visie voor culturele binnenstadontwikkeling.

Kessels doelt op de toekomst van de Nederlandse binnensteden waar leegstand oprukt. In Arnhem was de sluiting van de Bijenkorf, eind december, een schok. Nu zit in dat pand een filiaal van Primark, de kledingwinkel. Kessels: "Mensen willen wonen in een interessante stad. Je moet zorgen dat een stad leuk is om in te wonen." Hij illustreert dit met het burgerinitiatief om met heide een braakliggend terreintje te verfraaien: de Veluwe in de binnenstad.

Beeldend kunstenaar Florentijn Hofman - internationaal bekend door zijn super-badeenden - koos dat heideveldje als plek voor zijn grote 'Feestaardvarken', het cadeau van eeuwling Burgers' Zoo. Zo zie je dat plannen beter van onderop kunnen komen, meent Kessels. "Je moet niet politici zoiets laten bedenken." Toch vindt hij het spijtig dat de nieuwe coalitie het kunstencluster laat vallen: "Met die ene trekker had je voor het hele Rijnbooggebied het meeste al gedaan."

Maar in Arnhem verschillen de meningen sterk over welke publiekstrekkers je moet ontwikkelen en welke niet. Het modebiënnale-debat toont dat fijntjes.

undefined

Haute-couture

Dit haute-couture-festival promoot Arnhem sinds 2005 als modestad. Dat Arnhem en mode bij elkaar horen, daarover is de hele stad het eens. Maar hoe, dat is de vraag. Van Meer en Kessels roemen de editie 2013, en wijzen op het belang van een divers publiek. Maar volgens het volk is dit een elitair feestje, gefinancierd met belastinggeld.

De pretenties waren ditmaal extra groot, met trendwatcher Lidewij Edelkoort als curator. Zij zag in de modebiënnale 's werelds grootste mode-evenement. MoBA13 moest het gaan heten. Het vijf wekende durende festival 'Fetishism in Fashion' trok minder betalende bezoekers dan verwacht: 19.000. De internationale pers stond niet te dringen. Inhoudelijk sterk, maar te lokaal. Visie en feestvreugde ontbraken, aldus de evaluatie die in opdracht van gemeente en provincie werd gemaakt.

Een tekort van 110.000 euro was voor Van Wessem aanleiding te vertrekken als wethouder. Op zo'n groot evenement is dat misschien weinig, maar Arnhemmers zien het als een smak belastinggeld. Zowel de gemeente als provincie trok de handen af van de modebiënnales-oude-stijl voor een select publiek. Dit jaar, in juli, organiseert de Arnhemse modewereld een publieksevenement: het Fashion Festival.

Toch laat de provincie - voorlopig - wat subsidiegeld op de plank liggen, mocht zich een beter haute-couture-evenement aandienen. Datzelfde gebeurt met de miljoenen die waren bestemd voor het geschrapte cultuurpaleis aan de Rijn. Maar de vraag is welke investeerder geld wil steken in een verpolitiekt cultureel stadsproject. "Het gemeentebestuur verjaagt hier investeerders door zijn wispelturigheid", meent Van Meer.

Arnhem wordt vaak verweten te ambitieus te zijn. Van Meer draait het om: "Arnhem, waar zijn je ambities gebleven?"

Kessels maakt zich om de cultuur in de stad geen zorgen. Artez gaat heus niet weg. "Politici krijgen de cultuur in Arnhem niet kapot."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden