Boekrecensie

Culturele fenomenen bijeengeveegd onder de noemer 'leuk'

Beeld Atlas Contact

Michael Foley (1947), geboren in Noord-Ierland, studeerde scheikunde en legde zich als onderzoeker toe op informatica. Naast filosofisch werk publiceerde hij ook gedichten en romans. Eerder werden van hem 'Lang leve het gewone' en 'Absurde overvloed' in Nederland uitgegeven.

Stelling van dit boek

Een strand in New England, hartje zomer: Michael Foley vergelijkt het met 'de aula van een school waar slachtoffers van een natuurramp worden opgevangen - behalve dat iedereen hier een zonnebril en zwemkleding draagt'.

Van zijn directe omgeving krijgt Foley regelmatig te horen dat hij 'a-leuk' is. Discotheken, trouwerijen, voetbaltribunes, zeilkampen, het is hem allemaal een gruwel: te druk, te vol, te lawaaierig.

Waarom slaagt Foley er nooit in om de vraag 'leuk hè?' ('Isn't this fun?') met een welgemeend 'ja' te beantwoorden? Is hij nu zo'n eenkennige snob, of spelen alle anderen komedie? Antwoorden mensen misschien bevestigend op de vraag omdat ze bang zijn voor verbanning uit de kudde?

Tegenwoordig moet bijna alles leuk zijn, observeert Foley, zelfs religie en politiek activisme. Het is bovendien niet genoeg om het zelf leuk te hebben, je moet ook via de tamtam van sociale media voortdurend aan anderen kenbaar maken hoe leuk je het wel niet hebt. Kortom: 'leuk' is hard werken, het is een spel met een uitermate ernstige ondertoon.

Jarenlang zag Foley het individualisme als eindstation van de westerse beschaving, maar door de opmars van leuk constateert hij dat het slechts een aberratie was. Leuk heeft namelijk een uitgesproken sociaal karakter. Zo compenseert het volgens Foley de in het modernisme verloren gegane traditionele structuren van familie en religie: 'De groep is er niet om het leuk te hebben, maar het is leuk om deel van de groep uit te maken.' Veel hedendaags leuks is dus een herontdekking van oude praktijken en rituelen, liefst nog verwijzend naar een tijd van ver vóór het modernisme - zie bijvoorbeeld de populariteit van tribal-tatoeages of vriendengroepen die zichzelf 'urban tribes' noemen. Daarbij worden de regeltjes en dogma's van weleer achterwege gelaten: net zoals we 'barefoot schoenen' en 'overdekt skydiven' willen, verlangen we bijvoorbeeld ook 'religievrije religie'. Het moet allemaal wel leuk blijven.

Opvallende passage

Op vakantie gaan is volgens Foley de wijdst verbreide vorm van leuk, maar het is ook een uitermate troebel fenomeen: 'De kern van het probleem met vakantie is dat de aanvechting religieus is, maar de ervaring seculier. Je betaalt voor iets heiligs, maar krijgt iets profaans.'

Reden om dit boek niet te lezen

Foley neemt zijn lezer bij de hand terwijl hij onderzoekt wat leuk nu eigenlijk leuk maakt, en met smaak omschrijft hij de 'extatische huivering' van de theoreticus die bewijs voor zijn stelling vindt. Maar wat behelst zijn stelling nu eigenlijk?

De filosoof heeft de neiging om vrij te associëren en allerlei uiteenlopende culturele fenomenen onder één noemer ('fun') bijeen te scharen. Massafenomenen krijgen daarbij hetzelfde gewicht als obscure trends. Foley erkent ruiterlijk dat 'fun' een ongrijpbaar begrip is - en precies daarom is het te vrijblijvend om als etiket te dienen voor een baaierd van culturele verschijnselen.

De vertaling van fun als leuk is bovendien misleidend. Het levert waarschijnlijk een sappiger titel op dan eentje met de woorden 'pret' of 'plezier', maar 'leuk' laat zich nu eenmaal niet zo makkelijk tot zelfstandig naamwoord ombuigen. Ook Foleys ironie en droge humor lezen in het Nederlands al snel als leukdoenerij.

Reden om dit boek wel te lezen

In de betere passages treedt Foley op als een kruising tussen een antropoloog en een onderzoeksjournalist. Dan bezoekt hij tattooshops, cosplay-evenementen (cosplay is een gekostumeerd rollenspel, red.) en salsalessen, die hij met geamuseerde distantie beschrijft.

Ook Foleys onderzoek naar de herkomst van verschillende 'leuke' rituelen zit zonder meer doortimmerd in elkaar. Tijdens het lezen krijg je het gevoel dat je bij de filosoof aan tafel zit en dat hij de ene na de andere persoonlijke anekdote of intrigerende petite histoire opdist, terwijl hij ondertussen je glas nog eens bijschenkt. Jammer dat Foley met dit boek vaak weinig meer biedt dan de som van alle leuke delen.

Leuk hè? De filosofie van plezier maken
Michael Foley
Atlas Contact, 384 blz., € 24,99
**

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden