Cubanen verslaafd aan 'offline internet'

Jongeren komen in een huis in Havana met hun usb-stickjes langs om er de laatste versie van het Pakket op te laten zetten. Beeld afp
Jongeren komen in een huis in Havana met hun usb-stickjes langs om er de laatste versie van het Pakket op te laten zetten.Beeld afp

De ontwikkelingen in Cuba gaan snel. Op het gebied van informatie en vermaak heeft de regering al het nakijken. Toverwoord: het Pakket.

Terwijl Barack Obama werkt aan beter internet voor Cuba, hebben de Cubanen zelf hun eigen oplossing voor de internetcensuur en de slaapverwekkende staatsmedia. Iedere week gaat een enorme harddisk vol met internet-downloads het hele eiland over.

Achter hun vervallen gevels genieten de Cubanen dankzij hun unieke 'offline internet' massaal van Mexicaanse langlopende romantische telenovelas en Amerikaanse misdaadseries. Clandestien, onzichtbaar, maar overal aanwezig.

Omringd door geluidsboxen en computerapparatuur klikt Messi - mager, kort haar, jaar of twintig - driftig vensters open en dicht op een groot scherm vol icoontjes. Fragmenten van Amerikaanse nieuwsshows, flitsen van Braziliaanse soaps en videoclips van de nieuwste Mexicaanse reggaeton wisselen elkaar in hoog tempo af. "Wat wil je?" vaagt hij. "Actiefilms, politieseries, soaps, Animal Planet, Les Miserables, ik heb van alles."

In de rij
Messi is distributeur van wat in Cuba bekend staat als het "Pakket"; een harde schijf met 1000 gigabyte aan series, muziekhits, YouTube-filmpjes, tijdschriften en nieuwsshows uit Latijns-Amerika en de Verenigde Staten, die de afgelopen week op internet of televisie zijn verschenen. Clandestien maar onbelemmerd reist de disk het hele eiland over, van Pinar del Rio tot Santiago.

Zodra de nieuwe lading binnenkomt staat de hele buurt in de rij om voor een paar peso's usb-stickjes te vullen met hun favoriete titels, zegt Messi: "Ze zijn wanhopig om het vervolg van hun series te kunnen zien. Ze hebben een week moeten wachten op de ontknoping van de afleveringen van de week ervoor." Over de herkomst van het materiaal is Messi niet spraakzaam. Zijn handeltje in informatie is net zo illegaal als het Pakket zelf.

"Het Pakket wordt gemaakt door vier jongens, niemand weet wie ze zijn", vertelt journalist Andy Ruiz, die maandenlang onderzoek deed naar het Pakket. "Zij hebben een team van leveranciers die op plekken met snel internet de hele week bezig zijn met het downloaden van alles wat mensen leuk vinden." Aan het eind van de week worden de nieuwe afleveringen van alle films, series en magazines samengevoegd op een harde schijf en via een illegaal netwerk verder gekopieerd. Iedere stad, elke wijk heeft zijn eigen distributeur, die zich tooit met een intrigerend alias als 'Joe PC' of 'Elio de transporteur' via wie de bits en bytes uiteindelijk bij miljoenen afnemers terechtkomen.

null Beeld Natuurseries als `Animal Planet¿ zijn populair in Cuba.
Beeld Natuurseries als `Animal Planet¿ zijn populair in Cuba.

Handelsembargo
Zelf van internet downloaden is in Cuba gecompliceerd. Voor de meeste Cubanen is internet niet meer dan een woord. Er zijn maar weinig plaatsen waar je online kunt gaan en de verbindingen zijn tergend langzaam. Een verbinding thuis is uitzonderlijk. Cuba is volgens de Verenigde Naties met 5 procent een van de landen met de laagste toegang tot internet. Of zoals een bejaarde Cubaan zei: "Internet is als de dood, ik weet dat-ie bestaat maar heb hem nog nooit gezien".

Dat komt deels door het Amerikaanse handelsembargo. De glasvezelkabels in de Caribische Zee gaan om Cuba heen, iets waar de Amerikaanse president Barack Obama nu iets aan wil gaan doen. De vraag is wel in hoeverre het communistische regime daarop zit te wachten, gezien haar angst het monopolie op informatie te verliezen. In 2013 werd een snelle kabel vanuit Venezuela operationeel, maar de gewone Cubaan heeft daarvan vooralsnog weinig gemerkt.

In een land waar geen buitenlandse kranten te koop zijn, staatszenders alleen triomfalistische, revolutionaire saaiheid uitzenden met obligate nieuwsuitzendingen en eindeloze herhalingen van oude films, waar schotelantennes verboden zijn en vrijwel niemand internet heeft, markeert het Pakket het begin van een digitale bevrijding.

Decennialang stond Cuba geïsoleerd in een zich snel digitaliserende wereld. Nu lopen honderdduizenden er met een usb-stick op zak en kopiëren alles wat officieel nergens te krijgen is. Dankzij de flashdrive is het staatsmonopolie op informatie definitief doorbroken of, zoals de dissidente blogster Yoani Sánchez onlangs zei: "Cuba zou een standbeeld moeten oprichten voor de usb-stick."

Een uur wachten
Een van de vaste klanten van het Pakket is Carla, een 17-jarige scholiere. Ze heeft een e-mailaccount sinds mailen is toegestaan op mobiele telefoons, maar internet is voor haar een verre droom. "In een hotel betaal je zes dollar per uur, en dan zit je het hele uur te wachten om Facebook te openen." Wekelijks koopt ze 30 tot 40 gigabyte aan films en videoclips, die ze bekijkt op een laptop die ze deelt met de rest van de familie. De paar pesos die ze ervoor betaalt is aanmerkelijk goedkoper dan de prijs voor internet in de toeristenhotels.

Volgens conservatieve schattingen bereikt het Pakket 600.000 huishoudens, op een bevolking van 11 miljoen. "Het Pakket is zo succesvol omdat mensen een ongelooflijke honger hebben naar al die dingen die hier op de traditionele media niet te vinden zijn," zegt Ruiz. "Al is het oud nieuws, het gaat erin als koek. Zelfs de horoscopen worden verslonden, terwijl die van vorige week zijn."

null Beeld Scène uit de Mexicaanse crime-soap `Señora Acero¿.
Beeld Scène uit de Mexicaanse crime-soap `Señora Acero¿.

De staatstelevisie wordt gemist als kiespijn. Het smoezelige partijkrantje Granma wordt alleen nog geciteerd in grappen over toiletpapier. De massa heeft het Pakket. "Cubaanse artiesten hebben tegenwoordig liever een interview in het Pakket dan op de staatszenders."

Niet tegen te houden
De regering laat het Pakket oogluikend toe. De makers zorgen ervoor dat er geen aanstootgevende zaken op staan, zoals dissidente informatie of pornofilms. Maar de klanten kunnen wél kiezen voor Amerikaanse nieuwsprogramma's, de onafhankelijke Cubaanse maandbladen OnCuba en Vistar, en Cubaanse satire die op de staatszenders taboe is. "De regering weet heel goed dat het Pakket voortkomt uit het gebrek aan informatie, en dat mensen met de democratisering van de media die informatie zelf gaan zoeken", zegt journalist Andy Ruiz. Het fenomeen is niet tegen te houden.

Oud-minister van cultuur Abel Prieto omschreef het fenomeen onlangs als een probleem, omdat het de Cubanen overspoelt met Amerikaanse cultuur. "Dat is niet goed voor ons," zei hij maar hij wil het niet verbieden: "We weten wat er gebeurt als je iets verbiedt", zei hij. Om jongeren weg te houden bij het Pakket bracht de Cubaanse regering een alternatieve selectie in omloop, met Cubaanse films en cultuur. Vooralsnog met weinig succes.

"Dat project zal nooit kunnen concurreren met het Pakket," zegt Fernando Ravsberg, voormalig BBC-correspondent in Cuba. "De autoriteiten zouden er slimmer aan doen om met het Pakket samen te werken. Ze zouden het niet moeten zien als een bedreiging. Uiteindelijk zoeken de meeste mensen helemaal geen informatie. Wat ze willen zijn tv-series, mode en vermaak. Het heeft helemaal geen zin om dat te verbieden."

Dit artikel kwam mede tot stand dankzij het Postcode Loterij Fonds van de Stichting Free Press Unlimited. Messi en Carla willen vanwege de clandestiene aard van hun activiteiten niet met hun volledige naam in de krant. Hun persoonsgegevens zijn bij de redactie bekend.

null Beeld `Primer Impact¿ met nieuwtjes die het grote nieuws niet halen.
Beeld `Primer Impact¿ met nieuwtjes die het grote nieuws niet halen.

Waar kijken ze naar?

Het kijkgedrag van Cubanen wijkt weinig af van dat van andere Latino's. Dat is althans de uitkomst van een kleine, niet representatieve steekproef. Soaps en lichte nieuwsprogramma's lijken het meest populair, gevolgd door series over de FBI en natuurfilms.

Bijzonder hoog scoort 'Señora Acero' (Mevrouw Staal), een Mexicaanse misdaadsoap over een vrouw die na de moord op haar bruidegom (meneer Staal) ontdekt dat hij niet de man was die ze dacht, en die vervolgens de oorlog verklaart aan iedereen die haar ooit in het verderf heeft willen storten. Minstens zo populair is 'Suleiman, de grote sultan', een van de Mexicaanse TV afgetapte serie over machtswellust, manipulatie en wraak met de legendarische Turkse sultan in de hoofdrol (iedere overeenkomst met de Cubaanse werkelijkheid is toeval).

In de nieuwscategorie is 'Primer Impact' (Eerste Impact) bijzonder gewild. In deze populaire nieuwsshow vertellen twee Mexicaanse presentatrices op werkdagen wetenswaardigheden over film- en televisiesterren en spectaculaire nieuwtjes die de serieuze bulletins niet halen. Een andere topper is 'Al Rojo Vivo' (Roodgloeiend), een dagelijkse Amerikaanse maar Spaanstalige 'informatieve paella' met nieuws, entertainment en live interviews, gehost door de voor Latino's bekende showvrouw María Celeste. Maar er is ook tijd voor natuurfilms, waarbij 'Animal Planet' hoog scoort op de Cubaanse kijklijst.

Een lucratieve handel
In de vrije informatiehandel gaan flinke bedragen om, althans voor een arm land als Cuba. Op zaterdagochtend, als het in omloop komt, kost het nieuwe Pakket 20 CUC (convertibele pesos, ongeveer één euro). Snel doorverkopen is het devies, want de waarde daalt snel: 's avonds is de prijs al gehalveerd, en zondag is het Pakket nog 6 CUC waard. Dinsdag doet het nog slechts 2 CUC.

Volgens conservatieve schattingen komt het Pakket via 30.000 distributeurs terecht bij 600.000 huishoudens. Die vullen allemaal meerdere USB-sticks met films en informatie en betalen daarvoor per 8 GB omgerekend ongeveer 20 eurocent. Volgens conservatieve schattingen besteden de Cubanen elke week gezamenlijk 1,2 miljoen CUC. In een land met een gemiddeld salaris van 20 CUC zorgt het Pakket dus niet alleen voor vertier, ook is het voor veel Cubanen een lucratieve bron van inkomsten. (bron: OnCuba)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden